Θρησκευτικά για όλους, Ηθική για όσους απαλλάσσονται: Μήπως τα έχουμε ανάποδα;
Υπάρχει κάτι παράξενο στον τρόπο που έχουμε οργανώσει το σχολείο.
Στο ένα μάθημα ζητάμε από το παιδί να μάθει να ελέγχει ισχυρισμούς.
Στο άλλο του παρουσιάζουμε ισχυρισμούς που, από τη φύση τους, δεν υποβάλλονται στον ίδιο έλεγχο – και οι παντός είδους ερωτήσεις θεωρούνται ύβρεις και ασέβεια.
Και όταν το παιδί δεν θέλει να παρακολουθήσει το δεύτερο, τότε του προσφέρουμε ως εναλλακτική την Ηθική: αξίες, ευθύνη, δικαιοσύνη, αρετές, ηθικά διλήμματα, λήψη αποφάσεων, σχέσεις με τους άλλους. Σύμφωνα με το ίδιο το επίσημο πρόγραμμα, χρησιμοποιεί και καλλιεργεί την κριτική σκέψη, την επιχειρηματολογία, τον διάλογο, και την ενσυναίσθηση.
Με άλλα λόγια:
Τα Θρησκευτικά είναι το βασικό μάθημα και η Ηθική η εναλλακτική, παρότι η δεύτερη έχει ενσωματωμένες δεξιότητες που θα θέλαμε να διδάσκονται σε όλους.
Ίσως αυτό από μόνο του αρκεί για να καταλάβουμε ότι κάτι έχουμε βάλει ανάποδα.
Δύο κανόνες αλήθειας στο ίδιο σχολείο
Στη Βιολογία, στη Φυσική και στη Χημεία ο μαθητής μαθαίνει έναν πολύ συγκεκριμένο κανόνα.
Οι ισχυρισμοί για τον φυσικό κόσμο χρειάζονται αποδείξεις.
Μετράμε. Παρατηρούμε. Συγκρίνουμε. Ελέγχουμε.
Αν κάποιος ισχυριστεί ότι ένα είδος εμφανίστηκε ξαφνικά, ότι μια ασθένεια θεραπεύθηκε υπερφυσικά ή ότι κάποιος φυσικός νόμος ανεστάλη, η επιστήμη έχει μια εξαιρετικά ενοχλητική ερώτηση:
«Πώς το ξέρεις;»
Λίγες ώρες αργότερα, όμως, το ίδιο παιδί μπορεί να ακούει για θεϊκή δημιουργία, θαύματα, Ανάσταση, Παράδεισο, Κόλαση ή Δευτέρα Παρουσία.
Και εδώ χρειάζεται μια διάκριση που συχνά θολώνει:
Άλλο να διδάσκεις ότι «οι χριστιανοί πιστεύουν ότι ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο» και άλλο να διδάσκεις ότι «ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο».
Η πρώτη πρόταση είναι γνώση για μια θρησκευτική παράδοση.
Η δεύτερη είναι μεταφυσικός ισχυρισμός για την πραγματικότητα.
Αυτό δεν είναι λεπτομέρεια.
Είναι ολόκληρο μάθημα επιστημολογίας.
Και όταν το σχολείο δεν ξεκαθαρίζει τη διαφορά, μαθαίνει στο παιδί ότι υπάρχουν δύο κανόνες αλήθειας.
Ο ένας λέει: «Ζήτα στοιχεία.»
Ο άλλος λέει «Εδώ τα στοιχεία δεν είναι απαραίτητα.»
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο τι διδάσκουμε. Είναι και πόσο
Χρειαζόμαστε και λιγότερη και διαφορετική γνώση της θρησκείας.
Φυσικά ένα παιδί που μεγαλώνει στην Ελλάδα μπορεί να γνωρίζει μερικά βασικά πράγματα για την Ορθοδοξία και γενικότερα για τις θρησκείες.
Όπως γνωρίζει βασικά πράγματα για την αρχαία ελληνική θρησκεία.
Ή για τον Διαφωτισμό. Ή για το Ισλάμ. Ή για τον Βουδισμό.
Αλλά πόσο σχολικό χρόνο χρειάζεται πραγματικά αυτό;
Πόσες ώρες χρειάζονται για να μάθει κανείς τι είναι μια εκκλησία, τι είναι το Πάσχα, ποια ήταν η ιστορική επιρροή της Ορθοδοξίας ή γιατί ένας ιερέας φορά άμφια;
Και - για να το πάμε ένα βήμα παραπέρα - πόσο σημαντικό είναι τελικά να γνωρίζει ένας δεκαοκτάχρονος λεπτομέρειες για άμφια, ακολουθίες και εκκλησιαστική παράδοση;
Η σχετική γνώση μπορεί να ενσωματωθεί στην Ιστορία, στη Λογοτεχνία, στην Ιστορία της Τέχνης ή στην Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή.
Δεν είναι αυτονόητο ότι χρειάζεται αυτόνομο μάθημα επί χρόνια.
Το σχολείο δεν είναι λαογραφικό μουσείο.
Και κάθε ώρα που αφιερώνεται σε κάτι είναι μια ώρα που δεν αφιερώνεται κάπου αλλού.
Το κόστος ευκαιρίας είναι το πραγματικό θέμα
Έχω γράψει αλλού αναλυτικά για τις εκατοντάδες ώρες που έχουν απορροφήσει διαχρονικά τα Θρησκευτικά στη σχολική διαδρομή.
Δεν χρειάζεται να ξανακάνουμε εδώ τον λογαριασμό.
Αρκεί να δεχτούμε μια απλή αρχή: ο σχολικός χρόνος είναι πεπερασμένος.
Αν αφιερώνεις πολλές ώρες σε θρησκευτική ύλη, δεν τις αφιερώνεις στην κριτική σκέψη, στον επιστημονικό εγγραμματισμό, στην αξιολόγηση πηγών και στις κοινωνικές δεξιότητες.
Και το ερώτημα γίνεται πιο επείγον όταν δούμε πού βρισκόμαστε σήμερα.
Η PISA μάς λέει ότι δεν περισσεύει χρόνος
Τα αποτελέσματα της PISA 2025 δεν περιγράφουν μια χώρα που έχει την πολυτέλεια να θεωρεί την κριτική σκέψη δευτερεύον στόχο.
Μόνο το 59% των Ελλήνων δεκαπεντάχρονων φτάνει τουλάχιστον στο βασικό επίπεδο επάρκειας στις φυσικές επιστήμες. Στην ανάγνωση το ποσοστό είναι 56%. Στα μαθηματικά 50%.
Το σημαντικό δεν είναι μόνο ότι «δεν τα πάμε καλά στην PISA».
Η PISA εξετάζει ακριβώς εκείνες τις δεξιότητες που μας ενδιαφέρουν εδώ:
- αν ο μαθητής μπορεί να καταλάβει πληροφορίες,
- να αξιολογήσει στοιχεία,
- να συνδέσει δεδομένα,
- να κρίνει αν ένα συμπέρασμα προκύπτει πράγματι από αυτά.
Δηλαδή τις δεξιότητες που χρειάζεται ένας άνθρωπος όταν κάποιος του λέει:
«Αυτό θεραπεύει.»
«Αυτό προβλέπει το μέλλον.»
«Αυτό προστατεύει.»
«Αυτό λειτουργεί επειδή έχει ενέργεια.»
Αν λοιπόν τα παιδιά μας δυσκολεύονται ακριβώς σε αυτό το είδος σκέψης, η συζήτηση για το πού ξοδεύουμε τον σχολικό χρόνο είναι εκπαιδευτική προτεραιότητα και όχι ιδεολογική πολυτέλεια.
Ο Άγιος Βασίλης και το μικρό μάθημα της αυθεντίας
Εδώ αποκτά περισσότερο νόημα του άρθρου μου για τον Άγιο Βασίλη.
Το ενδιαφέρον δεν είναι ότι τα παιδιά πιστεύουν για λίγα χρόνια σε έναν παππού με τάρανδους.
Το ενδιαφέρον είναι πώς τα μαθαίνουμε να πιστεύουν.
Το παιδί ρωτά:
«Υπάρχει στ’ αλήθεια;»
Και οι μεγάλοι απαντούν:
«Ναι.»
Το παιδί παρατηρεί ότι το σπίτι δεν έχει καμινάδα.
Του εξηγούμε ότι ο Άγιος Βασίλης βρίσκει τρόπο.
Αναρωτιέται πώς προλαβαίνει όλον τον πλανήτη σε μία νύχτα.
Κάπως τα καταφέρνει.
Βλέπει ότι το χαρτί περιτυλίγματος μοιάζει ύποπτα με εκείνο που αγόρασε ο πατέρας του.
Σύμπτωση.
Όλα αυτά είναι αθώα ως οικογενειακό παιχνίδι.
Αλλά εκπαιδευτικά έχουν ενδιαφέρον.
Γιατί το παιδί εξασκείται για λίγο σε έναν συγκεκριμένο κανόνα: όταν μια αγαπημένη αυθεντία σου λέει ότι κάτι είναι αληθινό, μπορείς να παραμερίσεις τις αντιφάσεις.
Και αργότερα του λέμε:
«Τώρα να σκέφτεσαι κριτικά.»
Ωραία.
Αλλά τότε το σχολείο πρέπει τουλάχιστον να είναι ο χώρος όπου ο κανόνας αλλάζει καθαρά.
Να του πει:
«Από εδώ και πέρα, όταν κάποιος κάνει έναν ισχυρισμό για τον πραγματικό κόσμο, ρώτα πώς το ξέρει.»
Όχι να του δημιουργεί καινούργιες εξαιρέσεις.
Γιατί οι εξαιρέσεις δεν μένουν στην τάξη
Αν συνηθίσεις ότι ορισμένοι ισχυρισμοί εξαιρούνται από την απαίτηση απόδειξης, η συνήθεια αυτή δεν σταματά απαραίτητα στην πόρτα της εκκλησίας.
Την ξαναβρίσκεις αλλού.
Για παράδειγμα, στα «θαυματουργά» αντικείμενα.
Άλλο να έχει κάποιος έναν σταυρό επειδή συμβολίζει την πίστη του.
Και άλλο να αφήνεται να εννοηθεί ότι ένας σταυρός, ένα λάδι, μια εικόνα ή ένα άλλο «ευλογημένο» αντικείμενο θεραπεύει, προστατεύει ή επηρεάζει υπερφυσικά την πραγματικότητα.
Στο πρώτο έχουμε σύμβολο.
Στο δεύτερο έχουμε ισχυρισμό.
Και όταν ο ισχυρισμός συνοδεύεται από χρήματα, η ανάγκη για έλεγχο γίνεται ακόμη μεγαλύτερη.
Αν κάτι θεραπεύει, μπορούμε να ρωτήσουμε αν όντως θεραπεύει.
Αν κάτι προστατεύει, μπορούμε να ρωτήσουμε πώς ξέρουμε ότι προστατεύει.
Αν κάποιοι ιερείς ή θρησκευτικοί φορείς εμπορεύονται ή προωθούν «άγια» αντικείμενα αφήνοντας να εννοηθεί ότι αυτά διαθέτουν υπερφυσικές ιδιότητες, τότε η λέξη «πίστη» δεν μπορεί να λειτουργεί ως απαλλαγή από κάθε ερώτηση.
Η ερώτηση παραμένει:
«Πώς το ξέρεις;»
Και μετά ανοίγουμε την τηλεόραση
Το ίδιο πρόβλημα ενισχύεται από τα ΜΜΕ.
Αστρολόγοι. Μέντιουμ. «Ενεργειακοί θεραπευτές». Άνθρωποι που χρησιμοποιούν τη λέξη «κβαντικό» χωρίς να έχουν καμία σχέση με την κβαντική φυσική.
Και το πρόβλημα δεν είναι ότι υπάρχουν.
Σε μια ελεύθερη κοινωνία μπορείς να πιστεύεις ό,τι θέλεις.
Το πρόβλημα είναι το κύρος που τους προσφέρει η παρουσίαση.
Όταν ο αστρολόγος κάθεται στο ίδιο τηλεοπτικό σκηνικό όπου λίγο νωρίτερα καθόταν ένας γιατρός ή ένας επιστήμονας, το μέσο δημιουργεί μια ψευδή ισοτιμία.
Το σκηνικό λέει:
«Ιδού ακόμη ένας ειδικός.»
Και σπανίως ακούγεται η μόνη ερώτηση που θα ξεκαθάριζε τα πράγματα:
«Τι στοιχεία έχουμε ότι αυτό λειτουργεί;»
Η αστρολογία μπορεί να είναι ψυχαγωγία. Τα ζώδια μπορεί να είναι ένα πολιτισμικό παιχνίδι. Αλλά δεν είναι επιστήμη.
Και τα ΜΜΕ έχουν ευθύνη να σηματοδοτούν αυτή τη διαφορά.
Η ειρωνεία των ΜΜΕ
Δεν είναι ενδιαφέρον; Το ίδιο ΜΜΕ από τη μία δημοσιεύει το άρθρο μου για τον Άγιο Βασίλη και την ανάγκη να καλλιεργούμε κριτική σκέψη.
Από την άλλη φιλοξενεί αστρολογική ύλη.
Στη μία καρτέλα του browser:
«Μην καλλιεργείτε μαγική σκέψη στα παιδιά.»
Στην επόμενη:
«Τι φέρνουν τα άστρα αυτή την εβδομάδα.»
Δεν χρειάζεται καλύτερο στιγμιότυπο της σύγχυσης.
Δεν έχουμε πρόβλημα μόνο επειδή υπάρχουν παράλογες ιδέες.
Έχουμε πρόβλημα επειδή συχνά αποφεύγουμε να ξεκαθαρίσουμε σε ποια κατηγορία ανήκει η καθεμία.
Η υπόθεση Μαζωνάκη είναι αφορμή, όχι απόδειξη
Η πρόσφατη υπόθεση στην οποία εμφανίστηκε στα δημοσιεύματα και πρόσωπο που παρουσιαζόταν ως υπνοθεραπευτής δεν αποδεικνύει φυσικά ότι «οι Έλληνες εμπιστεύονται τσαρλατάνους».
Θα ήταν αστείο να γράφουμε άρθρο υπέρ της τεκμηρίωσης και μετά να κάνουμε μια τέτοια ατεκμηρίωτη γενίκευση.
Η υπόθεση είναι όμως μια καλή αφορμή για να δούμε κάτι άλλο.
Όταν ακούμε τίτλους όπως:
«υπνοθεραπευτής», «ενεργειακός θεραπευτής», «μέντιουμ», «αστρολόγος»,
πόσοι από εμάς έχουμε εκπαιδευτεί να ρωτάμε αυτομάτως:
Τι σημαίνει ακριβώς αυτό;
Τι επιστημονική τεκμηρίωση έχει;
Τι επιτρέπεται να ισχυρίζεται ότι θεραπεύει;
Ποιο μέρος είναι αναγνωρισμένη πρακτική και ποιο μεταφυσικός ισχυρισμός;
Αυτό είναι το σημείο όπου η εκπαίδευση συναντά την καθημερινή ζωή.
Και τώρα επιστρέφουμε στο παράδοξο
Φτάνουμε λοιπόν ξανά στο σημείο από όπου ξεκινήσαμε.
Από το σχολικό έτος 2026–27 η Ηθική υπάρχει ως εναλλακτικό μάθημα για όσους απαλλάσσονται από τα Θρησκευτικά.
Και ανάμεσα στους στόχους της βρίσκονται η κριτική σκέψη, η επιχειρηματολογία, ο διάλογος και η ενσυναίσθηση.
Δηλαδή ακριβώς οι δεξιότητες που χρειάζεται ένα παιδί για να:
ελέγχει έναν ισχυρισμό, ακούει τον άλλον, διαφωνεί με επιχειρήματα, αναγνωρίζει χειραγώγηση, και αλλάζει γνώμη όταν αλλάζουν τα στοιχεία.
Και όμως αυτό είναι το εναλλακτικό μάθημα.
Αν δεν παρακολουθείς το μάθημα που περιλαμβάνει μεταφυσικές πεποιθήσεις, τότε μπορείς να παρακολουθήσεις το μάθημα που σε εκπαιδεύει να εξετάζεις πεποιθήσεις.
Μήπως τα έχουμε ανάποδα;
Η Ηθική, η κριτική σκέψη και οι βασικές κοινωνικές δεξιότητες θα έπρεπε να αποτελούν τον κορμό.
Η θρησκευτική γνώση, στον βαθμό που θεωρούμε ότι χρειάζεται, μπορεί να περιοριστεί σε λίγες ώρες πολιτισμικής και ιστορικής ενημέρωσης μέσα σε άλλα μαθήματα.
Δεν χρειάζεται ούτε να εξαφανίσουμε τη θρησκεία από τη γενική παιδεία ούτε να της προσφέρουμε το προνομιακό καθεστώς που έχει σήμερα.
Χρειάζεται να τη βάλουμε στη σωστή θέση.
Μικρή. Περιγραφική. Ιστορική. Χωρίς κατήχηση.
Και κυρίως χωρίς να θολώνει τη διαφορά ανάμεσα στην πίστη και στη γνώση.
Το πιο σημαντικό μάθημα
Ίσως τελικά όλο αυτό να χωρά σε μία ερώτηση.
Όχι:
«Τι πιστεύεις;»
Αλλά:
«Πώς το ξέρεις;»
Αυτή είναι η ερώτηση που πρέπει να μάθει ένα παιδί να κάνει σε έναν επιστήμονα.
Σε έναν δημοσιογράφο. Σε έναν πολιτικό. Σε έναν ιερέα. Σε έναν αστρολόγο. Σε έναν θεραπευτή. Σε έναν influencer.
Και στον ίδιο του τον εαυτό.
Ο Άγιος Βασίλης θα επιβιώσει αν ένα παιδί μάθει κάποτε ότι ήταν ένα παιχνίδι.
Η θρησκευτική παράδοση θα επιβιώσει αν διδάσκεται για λίγες ώρες αντί για χρόνια.
Αυτό που ίσως δεν αντέχουμε άλλο να αφήνουμε στην άκρη είναι η ικανότητα να ξεχωρίζουμε τον ισχυρισμό από την απόδειξη.
Ειδικά σε μια χώρα όπου τα ίδια τα δεδομένα της PISA μάς λένε ότι ακριβώς εκεί έχουμε πρόβλημα.
Η πίστη είναι δικαίωμα.
Η αμφιβολία όμως είναι δεξιότητα.
Και το δημόσιο σχολείο θα έπρεπε να ξέρει ποιο από τα δύο έχει υποχρέωση να διδάξει:
Ηθική για όλους. Συστηματική κριτική σκέψη. Soft skills που θα χρειαστούν πραγματικά τα παιδιά στη ζωή τους.
Όχι εκατοντάδες ώρες Θρησκευτικών με την ελπίδα ότι κάπως, από μόνες τους, θα καλύψουν όλα τα υπόλοιπα.
Γιατί τελικά το ερώτημα δεν είναι αν τα παιδιά μας θα ξέρουν αρκετά για τη θρησκεία.
Είναι αν θα ξέρουν αρκετά για να σκέφτονται μόνα τους.
Ο Δρ Άγγελος Ροδαφηνός είναι ακαδημαϊκός ψυχολόγος και συγγραφέας του βιβλίου Λογική και Παραλογική. Σπούδασε και εργάστηκε σε 13 πανεπιστήμια στην Αμερική, Αυστραλία, Κύπρο και Ελλάδα. alfavita
* Σημείωση του συγγραφέα: Το άρθρο συντάχθηκε με τη βοήθεια TN (GPT). Ό,τι λάθος είναι της ΤΝ. Ό,τι έξυπνο, ανθρώπινο και χρήσιμο ανήκει στον Δρ Ρο, που έκανε τις σωστές προτροπές, τη σωστή επεξεργασία, και τις σωστές ερωτήσεις.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου