Παρασκευή 14 Αυγούστου 2026

Ξένη γλώσσα στο σχολείο, πτυχίο στο φροντιστήριο: Ένας παραλογισμός που πληρώνουν οι οικογένειες

Μάθε πρώτος όλες τις σημαντικές ειδήσεις. Βάλε το alfavita.gr στα αποτελέσματα αναζήτησης της Google

Τα παιδιά διδάσκονται ξένη γλώσσα στο σχολείο για χρόνια. Από τις πρώτες τάξεις του Δημοτικού μέχρι το Γυμνάσιο και το Λύκειο. Κι όμως, για να αποκτήσουν ένα αναγνωρισμένο πιστοποιητικό γλωσσομάθειας, η συντριπτική πλειονότητα των οικογενειών στρέφεται στο φροντιστήριο ή στα ιδιαίτερα μαθήματα. Κάπου εδώ υπάρχει μια μεγάλη αντίφαση που έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ, ώστε σχεδόν πάψαμε να τη θεωρούμε παράλογη.

Γιατί, αλήθεια, ένα παιδί που διδάσκεται Αγγλικά επί τόσα χρόνια στο δημόσιο σχολείο πρέπει να πληρώνει επιπλέον για να μάθει Αγγλικά; Γιατί πρέπει οι γονείς να διαθέτουν εκατοντάδες ή και χιλιάδες ευρώ κάθε χρόνο για ένα μάθημα που ήδη περιλαμβάνεται στο ωρολόγιο πρόγραμμα; Και γιατί ένας μαθητής πρέπει, μετά από έξι ή επτά ώρες στο σχολείο, να ξανακάθεται το απόγευμα σε ένα θρανίο για να διδαχθεί ουσιαστικά το ίδιο αντικείμενο;

Η απάντηση δεν βρίσκεται στους εκπαιδευτικούς. Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένη η διδασκαλία των ξένων γλωσσών στο σχολείο.

Οι ώρες διδασκαλίας δεν επαρκούν για να υπάρξει συστηματική προετοιμασία που θα μπορούσε να οδηγήσει με ασφάλεια σε ένα συγκεκριμένο επίπεδο γλωσσομάθειας. Τα τμήματα είναι συχνά μεγάλα και ανομοιογενή. Στην ίδια τάξη μπορεί να υπάρχουν παιδιά που έχουν ήδη προχωρημένες γνώσεις από το φροντιστήριο και άλλα που βρίσκονται αρκετά πιο πίσω. Ο εκπαιδευτικός καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα σε εντελώς διαφορετικά επίπεδα, με ελάχιστο χρόνο και χωρίς πάντα τα κατάλληλα εργαλεία.

Και υπάρχει ακόμη ένα βασικό πρόβλημα: τα βιβλία. Για να οδηγήσει ένα πρόγραμμα ξένης γλώσσας σε πραγματική πιστοποίηση, χρειάζεται σύγχρονο, επικοινωνιακό και καλά δομημένο εκπαιδευτικό υλικό, με σαφή πορεία από επίπεδο σε επίπεδο, συστηματική ανάπτυξη του προφορικού και γραπτού λόγου, ακουστική κατανόηση, πλούσιες ψηφιακές δραστηριότητες και συνεχή αξιολόγηση της προόδου. Δεν αρκεί ένα σχολικό εγχειρίδιο που αντιμετωπίζει τη γλώσσα απλώς ως ακόμη ένα μάθημα του προγράμματος.

Η ξένη γλώσσα δεν μαθαίνεται για να γράψει κανείς ένα διαγώνισμα και να πάρει βαθμό. Μαθαίνεται για να επικοινωνεί, να ταξιδεύει, να σπουδάζει, να εργάζεται, να διαβάζει, να συνομιλεί με ανθρώπους άλλων χωρών. Και αυτό πρέπει να είναι το κέντρο της σχολικής διδασκαλίας.

Το αποτέλεσμα της σημερινής κατάστασης είναι γνωστό σε κάθε ελληνική οικογένεια. Σχολείο το πρωί, φροντιστήριο το απόγευμα. Μαθήματα, εργασίες, τεστ, εξετάσεις. Και κάπου ανάμεσα σε όλα αυτά, το παιδί πρέπει να βρει χρόνο για να παίξει, να αθληθεί, να δει τους φίλους του, να διαβάσει ένα βιβλίο επειδή το θέλει και όχι επειδή εξετάζεται, ακόμη και απλώς να βαρεθεί λίγο.

Ο ελεύθερος χρόνος των παιδιών έχει μετατραπεί σε διαρκή προετοιμασία.

Και το οικονομικό βάρος για τις οικογένειες είναι τεράστιο. Όταν υπάρχουν δύο παιδιά, το κόστος πολλαπλασιάζεται. Δίδακτρα, βιβλία, εξετάσεις πιστοποίησης, πιθανόν ιδιαίτερα μαθήματα. Δημιουργείται έτσι και μια βαθιά κοινωνική ανισότητα: εκείνος που μπορεί να πληρώσει έχει περισσότερες πιθανότητες να φτάσει γρήγορα σε υψηλό επίπεδο και να αποκτήσει πιστοποίηση. Εκείνος που δεν μπορεί, περιορίζεται σε ό,τι καταφέρνει να του προσφέρει το σχολικό πρόγραμμα.

Αυτό όμως ακυρώνει στην πράξη έναν από τους βασικότερους ρόλους της δημόσιας εκπαίδευσης: να προσφέρει ίσες ευκαιρίες.

Το αυτονόητο θα ήταν διαφορετικό. Ένα παιδί που ολοκληρώνει τη βασική και δευτεροβάθμια εκπαίδευσή του θα έπρεπε να μπορεί, μέσα από το ίδιο το δημόσιο σχολείο, να αποκτά ουσιαστική γνώση τουλάχιστον μίας ξένης γλώσσας και να έχει τη δυνατότητα να πιστοποιεί δωρεάν αυτή τη γνώση.

Αυτό όμως δεν μπορεί να γίνει μόνο με μια εξέταση στο τέλος. Χρειάζεται ολόκληρη αλλαγή φιλοσοφίας: περισσότερες και καλύτερα κατανεμημένες ώρες, μικρότερα και όπου είναι δυνατόν διαβαθμισμένα τμήματα, σύγχρονα βιβλία, ψηφιακό υλικό, ενίσχυση του προφορικού λόγου, εργαστήρια γλώσσας και ένα πρόγραμμα σπουδών που θα έχει σαφή στόχο: ο μαθητής να ολοκληρώνει συγκεκριμένες βαθμίδες της εκπαίδευσης έχοντας κατακτήσει συγκεκριμένα επίπεδα γλωσσομάθειας.

Δεν είναι πολυτέλεια. Στον 21ο αιώνα, η γνώση ξένων γλωσσών αποτελεί βασικό εφόδιο.

Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο σημαντικό. Αν το σχολείο καταφέρει να διδάξει πραγματικά καλά τις ξένες γλώσσες, δεν θα εξοικονομηθούν μόνο χρήματα. Θα επιστραφεί στα παιδιά ένα κομμάτι της ζωής τους.

Ένα απόγευμα χωρίς μάθημα. Μια ώρα παιχνιδιού. Μια βόλτα. Ένα άθλημα. Μια παρέα. Χρόνος για δημιουργία, ξεκούραση και όνειρα.

Το παράλογο δεν είναι να ζητάμε από το δημόσιο σχολείο να οδηγεί σε ουσιαστική γλωσσομάθεια και πιστοποίηση. Το παράλογο είναι ότι επί χρόνια θεωρούμε φυσιολογικό να διδάσκεται μια ξένη γλώσσα στο σχολείο και οι οικογένειες να πρέπει να πληρώνουν από την αρχή για να τη μάθουν τα παιδιά τους πραγματικά, ενώ έχουμε εξαιρετικούς εκπαιδευτικούς στα σχολεία που θα μπορούσαν να τα προετοιμάσουν για όλα τα διπλώματα!

Λιγότερα παιδιά, μικρότερες τάξεις ή λιγότερα σχολεία;

Βαρβάρα Νίκα

Μάθε πρώτος όλες τις σημαντικές ειδήσεις. Βάλε το alfavita.gr στα αποτελέσματα αναζήτησης της Google

Η πραγματικότητα στις τάξεις απέχει από τη «σωστή» αναλογία μαθητών-εκπαιδευτικών – Τι υποστηρίζουν οι εκπαιδευτικοί και τι απαντά το υπουργείο

Ηδημογραφική συρρίκνωση της Ελλάδας δεν είναι πλέον μια πρόβλεψη για το μέλλον. Είναι μια πραγματικότητα που αποτυπώνεται ήδη στις σχολικές αίθουσες και αναμένεται να γίνει ακόμη πιο έντονη τα επόμενα χρόνια. Λιγότερες γεννήσεις σημαίνουν σταδιακά λιγότερα παιδιά στα σχολεία, γεγονός που αναπόφευκτα επηρεάζει τον σχεδιασμό της εκπαίδευσης. Το μεγάλο ερώτημα, όμως, είναι τι θα κάνει η Πολιτεία με αυτή τη νέα πραγματικότητα.

Γιατί η μείωση των μαθητών μπορεί να οδηγήσει σε δύο εντελώς διαφορετικές κατευθύνσεις. Η μία είναι η λογική της «εξοικονόμησης»: λιγότερα τμήματα, συγχωνεύσεις σχολείων και διαφορετική κατανομή του εκπαιδευτικού προσωπικού. Η άλλη είναι να αξιοποιηθεί η δημογραφική αλλαγή ως ευκαιρία για ένα καλύτερο δημόσιο σχολείο, με λιγότερους μαθητές ανά τάξη και περισσότερο χρόνο για κάθε παιδί.

Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία της συζήτησης.

Οι αριθμοί δεν δείχνουν πάντα τι συμβαίνει μέσα στην τάξη

Η Ελλάδα εμφανίζεται σε διεθνείς συγκρίσεις να έχει σχετικά χαμηλή αναλογία μαθητών ανά εκπαιδευτικό. Σε αρκετές βαθμίδες της δημόσιας εκπαίδευσης, οι σχετικοί δείκτες κινούνται περίπου στους 8 έως 10 μαθητές ανά εκπαιδευτικό. Ο αριθμός αυτός, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι ένας εκπαιδευτικός έχει καθημερινά απέναντί του οκτώ ή δέκα μαθητές.

Η συγκεκριμένη αναλογία προκύπτει από τον συνολικό αριθμό μαθητών και εκπαιδευτικών και δεν αποτυπώνει απαραίτητα το μέγεθος των πραγματικών τμημάτων. Στην εξίσωση περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, εκπαιδευτικοί που υπηρετούν σε διοικητικές θέσεις ή καλύπτουν διαφορετικές ανάγκες του συστήματος.

Παράλληλα, η ελληνική γεωγραφία δημιουργεί μια πολύ διαφορετική εικόνα από περιοχή σε περιοχή. Άλλες ανάγκες έχει ένα μεγάλο σχολείο της Αθήνας και άλλες ένα ολιγοθέσιο σχολείο σε ένα απομακρυσμένο νησί ή σε έναν ορεινό οικισμό. Έτσι, ένας χαμηλός μέσος όρος δεν σημαίνει αυτομάτως μικρές τάξεις ή επαρκή στελέχωση κάθε σχολείου.

Το δημογραφικό ως αφορμή για μικρότερα τμήματα

Αν, λοιπόν, τα παιδιά μειώνονται, γιατί η απάντηση να είναι υποχρεωτικά λιγότερα τμήματα; Για τους εκπαιδευτικούς που ζουν καθημερινά την πραγματικότητα της τάξης, η δημογραφική αλλαγή θα μπορούσε να αποτελέσει μια σημαντική ευκαιρία. Λιγότεροι μαθητές θα μπορούσαν να σημαίνουν μικρότερα τμήματα και, κατ’ επέκταση, περισσότερο χρόνο για κάθε μαθητή. Ο εκπαιδευτικός θα μπορούσε να ασχοληθεί πιο ουσιαστικά με τα παιδιά που δυσκολεύονται, να εντοπίσει νωρίτερα μαθησιακές ανάγκες, να προσαρμόσει τη διδασκαλία και να δημιουργήσει ένα περιβάλλον όπου η μάθηση δεν γίνεται υπό την πίεση της διαχείρισης ενός υπερβολικά μεγάλου αριθμού μαθητών.

Η μείωση του μαθητικού πληθυσμού, επομένως, δεν χρειάζεται να μεταφραστεί σε μικρότερο σχολείο. Θα μπορούσε να μεταφραστεί σε περισσότερο χώρο για το παιδί μέσα στο σχολείο.

Η άλλη πλευρά: συγχωνεύσεις και περιορισμός τμημάτων

Υπάρχει, βέβαια, και η διαφορετική ανάγνωση. Όταν οι μαθητές μειώνονται, το κράτος καλείται να διαχειριστεί ένα σχολικό δίκτυο που σχεδιάστηκε για μεγαλύτερο πληθυσμό.

Σε ορισμένες περιοχές, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε συγχωνεύσεις τμημάτων ή σχολικών μονάδων. Η λογική είναι κυρίως διοικητική: λιγότεροι μαθητές συνεπάγονται διαφορετικές ανάγκες σε προσωπικό, υποδομές και πόρους. Όμως ένα σχολείο δεν είναι απλώς ένας αριθμός σε έναν κρατικό προϋπολογισμό.

Για μια μικρή ή απομακρυσμένη περιοχή, το σχολείο αποτελεί συχνά βασικό κομμάτι της ίδιας της τοπικής κοινωνίας. Το κλείσιμό του μπορεί να σημαίνει καθημερινές μετακινήσεις μαθητών, πρόσθετη επιβάρυνση για τις οικογένειες και περαιτέρω αποδυνάμωση μιας περιοχής που ήδη αντιμετωπίζει δημογραφική συρρίκνωση. Και κάπως έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: λιγότερα παιδιά οδηγούν σε λιγότερες σχολικές δομές, οι λιγότερες δομές κάνουν μια περιοχή λιγότερο ελκυστική για οικογένειες και η περιοχή μπορεί τελικά να χάσει ακόμη περισσότερους κατοίκους.

Το πραγματικό ερώτημα είναι τι σχολείο θέλουμε

Η συζήτηση για το δημογραφικό, επομένως, δεν μπορεί να περιορίζεται στο πόσοι μαθητές αντιστοιχούν σε έναν εκπαιδευτικό στατιστικά. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι τι θέλουμε να κάνουμε με τους λιγότερους μαθητές. Να χρησιμοποιηθεί η μείωση του μαθητικού πληθυσμού ως επιχείρημα για λιγότερα τμήματα και συγχωνεύσεις; Ή να γίνει αφορμή για μια διαφορετική εκπαιδευτική πολιτική, με μικρότερες τάξεις, περισσότερη εξατομικευμένη διδασκαλία και καλύτερες συνθήκες για μαθητές και εκπαιδευτικούς; Το δημογραφικό δεν μπορεί να λυθεί μέσα από το σχολείο. Μπορεί, όμως, να καθορίσει τι σχολείο θα έχουμε.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγάλη ευκαιρία που κρύβεται πίσω από τη μείωση των μαθητών: λιγότερα παιδιά δεν σημαίνει αναγκαστικά λιγότερη εκπαίδευση. Μπορεί να σημαίνει περισσότερη και καλύτερη εκπαίδευση για κάθε παιδί.alfavita

Ηθική αντί Θρησκευτικών σε Γυμνάσια και Λύκεια: Πώς θα διδάσκεται το νέο μάθημα – Το όριο των 10 μαθητών

Λεωνίδας Βουρλιώτης

Μάθε πρώτος όλες τις σημαντικές ειδήσεις. Βάλε το alfavita.gr στα αποτελέσματα αναζήτησης της Google

Η απόφαση της Σοφίας Ζαχαράκη καθορίζει τον τρόπο οργάνωσης του μαθήματος της Ηθικής για όσους απαλλάσσονται από τα Θρησκευτικά – Τι θα γίνεται όταν υπάρχουν περισσότερα τμήματα και τι προβλέπεται αν δεν συμπληρώνονται 10 μαθητές

Νέα δεδομένα φέρνει από το σχολικό έτος 2026-2027 η διδασκαλία της Ηθικής σε Γυμνάσια και Γενικά Λύκεια, καθώς με απόφαση της υπουργού Παιδείας Σοφίας Ζαχαράκη καθορίζεται αναλυτικά ο τρόπος με τον οποίο θα παρακολουθούν το μάθημα οι μαθητές και οι μαθήτριες που απαλλάσσονται από τα Θρησκευτικά.

Η υπουργική απόφαση, με αριθμό πρωτοκόλλου 108070/Δ2 και ημερομηνία 13 Αυγούστου 2026, ορίζει ρητά ότι η Ηθική απευθύνεται αποκλειστικά στους μαθητές που έχουν απαλλαγεί από το μάθημα των Θρησκευτικών και τίθεται σε εφαρμογή από τη νέα σχολική χρονιά 2026-2027.

Το πλέον καθοριστικό στοιχείο της ρύθμισης είναι, ωστόσο, το αριθμητικό όριο που τίθεται: για να οργανωθεί η διδασκαλία της Ηθικής με τον προβλεπόμενο τρόπο απαιτούνται τουλάχιστον δέκα απαλλασσόμενοι μαθητές ανά τάξη.

Θρησκευτικά και Ηθική την ίδια ώρα, αλλά σε διαφορετικές αίθουσες

Στην περίπτωση κατά την οποία σε μία τάξη λειτουργεί μόνο ένα τμήμα, η λύση που προβλέπεται είναι σχετικά απλή.

Την ίδια διδακτική ώρα, οι μαθητές που δεν έχουν απαλλαγεί θα παρακολουθούν κανονικά το μάθημα των Θρησκευτικών, ενώ οι απαλλασσόμενοι μαθητές θα διδάσκονται Ηθική σε διαφορετική αίθουσα.

Πρόκειται ουσιαστικά για δύο παράλληλα μαθήματα μέσα στην ίδια διδακτική ώρα.

Η εφαρμογή αυτής της πρόβλεψης σημαίνει, βέβαια, ότι το σχολείο θα πρέπει να μπορεί να εξασφαλίζει ταυτόχρονα κατάλληλο χώρο αλλά και την αναγκαία εκπαιδευτική κάλυψη, ώστε οι δύο ομάδες μαθητών να διδάσκονται συγχρόνως.

Όταν υπάρχουν δύο ή περισσότερα τμήματα

Πιο σύνθετος είναι ο σχεδιασμός για τις τάξεις στις οποίες λειτουργούν περισσότερα τμήματα.

Εφόσον οι μαθητές που έχουν απαλλαγεί από τα Θρησκευτικά είναι αρκετοί ώστε να δημιουργήσουν τμήμα αντίστοιχου μεγέθους με τα υπόλοιπα τμήματα της τάξης, θα συγκροτείται ξεχωριστό τμήμα στο οποίο θα διδάσκεται αποκλειστικά η Ηθική.

Οι υπόλοιποι μαθητές θα κατανέμονται εκ νέου, με αλφαβητική σειρά, στα άλλα τμήματα.

Υπάρχει όμως μία σημαντική προϋπόθεση: ο συνολικός αριθμός των τμημάτων της τάξης δεν θα αυξάνεται.

Αυτό σημαίνει ότι η εισαγωγή της Ηθικής μπορεί σε ορισμένα σχολεία να οδηγήσει ακόμη και σε αναδιάταξη της σύνθεσης των ήδη υφιστάμενων τμημάτων.

Τι γίνεται όταν δεν μπορεί να δημιουργηθεί αυτοτελές τμήμα

Η απόφαση προβλέπει και το πιο πιθανό σενάριο για αρκετές σχολικές μονάδες: να υπάρχουν μεν τουλάχιστον δέκα απαλλασσόμενοι μαθητές στην τάξη, αλλά ο αριθμός τους να μην επαρκεί για να δημιουργηθεί τμήμα ισοδύναμο με τα υπόλοιπα.

Σε αυτή την περίπτωση, όλοι οι απαλλασσόμενοι μαθητές θα εντάσσονται στο τμήμα στο οποίο βρίσκονται ήδη οι περισσότεροι μαθητές με απαλλαγή.

Την ώρα των Θρησκευτικών θα χωρίζονται από τους υπόλοιπους και θα παρακολουθούν την Ηθική σε ξεχωριστή αίθουσα.

Στη συνέχεια, οι υπόλοιποι μαθητές της τάξης θα κατανέμονται με αλφαβητική σειρά στα υφιστάμενα τμήματα.

Έτσι, η ύπαρξη του μαθήματος της Ηθικής δεν επηρεάζει μόνο όσους έχουν απαλλαγή. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να αλλάξει συνολικά τη σύνθεση των τμημάτων μιας τάξης.

Το κρίσιμο «10»

Η σημαντικότερη πρακτική παράμετρος είναι αναμφίβολα το κατώτατο όριο των δέκα μαθητών ανά τάξη.

Αν ο αριθμός αυτός δεν συγκεντρωθεί ή αν συμπληρωθεί μετά την πέμπτη ημέρα από την έναρξη των μαθημάτων, η υπουργική απόφαση παραπέμπει στην αναλογική εφαρμογή της περίπτωσης 3 του άρθρου 22 της ΚΥΑ 102791/ΓΔ4/10-09-2024.

Η πέμπτη ημέρα αποκτά επομένως ιδιαίτερη σημασία για τη διοίκηση κάθε σχολείου, καθώς πολύ νωρίς μετά το πρώτο κουδούνι θα πρέπει να έχει αποτυπωθεί ο αριθμός των απαλλαγών και να έχει οργανωθεί το πρόγραμμα.

Τι θα συμβεί στα μικρά σχολεία;

Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση εφαρμογής.

Σε ένα μεγάλο Γυμνάσιο ή Λύκειο αστικού κέντρου, με πολλά τμήματα ανά τάξη, η συγκέντρωση δέκα μαθητών με απαλλαγή είναι αριθμητικά περισσότερο πιθανή.

Τι θα συμβεί όμως σε ένα μικρό Γυμνάσιο νησιού, σε ένα ορεινό σχολείο ή σε ένα Λύκειο όπου ολόκληρη η τάξη μπορεί να αριθμεί μόλις 15 ή 20 μαθητές;

Το όριο των δέκα δημιουργεί εκ των πραγμάτων διαφορετικές συνθήκες εφαρμογής ανάμεσα στα μεγάλα και στα μικρά σχολεία.

Και αυτό είναι ένα από τα ζητήματα που θα δοκιμαστούν στην πράξη από τον Σεπτέμβριο.

Ένα παράλληλο μάθημα που αλλάζει την καθημερινότητα του σχολείου

Η Ηθική δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως ένας απλός τρόπος «απασχόλησης» των μαθητών που απαλλάσσονται από τα Θρησκευτικά.

Εντάσσεται στο ωρολόγιο πρόγραμμα ως παράλληλο μάθημα για τους συγκεκριμένους μαθητές. Τα σχετικά ωρολόγια προγράμματα Γυμνασίου και Λυκείου προβλέπουν ήδη τη διδασκαλία της Ηθικής στους μαθητές που απαλλάσσονται από τα Θρησκευτικά, με έναρξη ισχύος από το σχολικό έτος 2026-2027.

Αυτό όμως δημιουργεί ένα μικρό οργανωτικό παζλ για τις σχολικές μονάδες: αίθουσες, εκπαιδευτικοί, ωρολόγια προγράμματα, αριθμός απαλλαγών και πιθανή ανακατανομή των μαθητών πρέπει να «κουμπώσουν» από τις πρώτες κιόλας ημέρες.

Ενδιαφέρον έχει επίσης ότι στην ίδια την υπουργική απόφαση αναφέρεται πως από την εφαρμογή της δεν προκαλείται δαπάνη.

Η πραγματική δοκιμασία αρχίζει τον Σεπτέμβριο

Στα χαρτιά, λοιπόν, το πλαίσιο είναι πλέον σαφές.

Η Ηθική θα διδάσκεται αποκλειστικά στους μαθητές που απαλλάσσονται από τα Θρησκευτικά, παράλληλα με το μάθημα των Θρησκευτικών και, όταν πληρούνται οι προϋποθέσεις, σε διαφορετική αίθουσα ή αυτοτελές τμήμα.

Το μεγάλο ερώτημα είναι πώς αυτή η αρχιτεκτονική θα λειτουργήσει στην καθημερινότητα των εκατοντάδων διαφορετικών σχολείων της χώρας.

Γιατί άλλο είναι ένα Λύκειο με πέντε τμήματα ανά τάξη και άλλο ένα μικρό σχολείο με δεκαπέντε παιδιά συνολικά στην ίδια τάξη.

Η απόφαση καθόρισε τον κανόνα. Από τον Σεπτέμβριο θα φανεί πόσο εύκολα μπορεί ο ίδιος κανόνας να εφαρμοστεί σε κάθε ελληνικό σχολείο.

Όταν ο «Ροβινσών Κρούσος» μπήκε στη σχολική τάξη: Πώς ένα βιβλίο για ενήλικες έγινε σχολικό ανάγνωσμα

Ευαγγελία Κανταρτζή

Μάθε πρώτος όλες τις σημαντικές ειδήσεις. Βάλε το alfavita.gr στα αποτελέσματα αναζήτησης της Google

Γιατί το ελληνικό σχολείο χρειαζόταν έναν Ροβινσώνα;

Πώς κατάφερε ένα μυθιστόρημα του 18ου αιώνα να βρεθεί στα χέρια χιλιάδων Ελλήνων μαθητών; Και γιατί η ιστορία ενός ναυαγού θεωρήθηκε κατάλληλη για να διδάξει τα παιδιά των ελληνικών σχολείων;

Ο «Ροβινσών Κρούσος» του Ντάνιελ Ντεφόε εκδόθηκε το 1719 και έγινε ένα από τα γνωστότερα έργα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Αν και δεν γράφτηκε για παιδιά, πολύ γρήγορα ξεπέρασε το κοινό στο οποίο απευθυνόταν αρχικά και, μέσα από διασκευές και αποδόσεις, πέρασε και στον κόσμο της παιδικής λογοτεχνίας.

Η περιπετειώδης πλοκή, η δράση και κυρίως η προσπάθεια του ανθρώπου να επιβιώσει χρησιμοποιώντας τη λογική, την παρατηρητικότητα και την επινοητικότητά του συνέβαλαν στην τεράστια επιτυχία του. Σύντομα εμφανίστηκαν πολυάριθμες διασκευές και ελεύθερες αποδόσεις, γνωστές ως «ροβινσωνιάδες». Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ο «Νέος Ροβινσών» του Γιόαχιμ Χάινριχ Κάμπε, έργο με σαφή παιδαγωγικό προσανατολισμό, που γνώρισε μεγάλη διάδοση και στον ελληνόφωνο χώρο.

Γιατί το ελληνικό σχολείο χρειαζόταν έναν Ροβινσώνα;

Η παρουσία του Ροβινσώνα στην ελληνική εκπαίδευση συνδέθηκε με την εφαρμογή της συνδιδακτικής μεθόδου. Με τον νόμο ΑΜΒ΄ του 1882 προβλεπόταν ότι το αναγνωστικό της Β΄ τάξης θα ακολουθούσε το πρότυπο του «Ροβινσώνα». Το βιβλίο έπρεπε να παρουσιάζει την πορεία ενός νέου ανθρώπου που γνωρίζει σταδιακά τη φύση, την κοινωνία και τον κόσμο γύρω του, καλλιεργώντας παράλληλα αισθήματα ευσέβειας, φιλοπατρίας και φιλοστοργίας.

Η επιλογή δεν ήταν τυχαία. Σε αντίθεση με τα εγκυκλοπαιδικά αναγνώσματα, που συχνά αποτελούνταν από αποσπασματικά και ασύνδετα κείμενα, η συνδιδακτική μέθοδος στηριζόταν σε μια ενιαία αφήγηση. Η ιστορία κρατούσε ζωντανό το ενδιαφέρον των μαθητών και ταυτόχρονα μπορούσε να αποτελέσει αφετηρία για διαφορετικά αντικείμενα διδασκαλίας.

Έργα όπως ο «Ροβινσών», η «Οδύσσεια» και ο «Γεροστάθης» μπορούσαν έτσι να λειτουργήσουν ως ένας αφηγηματικός άξονας γύρω από τον οποίο οργανωνόταν η σχολική γνώση.

Ο ναυαγός ως πρότυπο μαθητή

Ο Ροβινσώνας θεωρήθηκε κατάλληλος ήρωας και για έναν ακόμη λόγο. Η επιμονή, η εργατικότητα, η πειθαρχία, η παρατηρητικότητα και η εφευρετικότητα που επιδεικνύει στην περιπέτειά του μπορούσαν να παρουσιαστούν ως αρετές που έπρεπε να καλλιεργήσει και ο μαθητής.

Παράλληλα, η ιστορία άνοιγε ένα παράθυρο σε έναν διαφορετικό κόσμο. Τα μακρινά ταξίδια, οι άγνωστοι τόποι, οι δυσκολίες της επιβίωσης και η ανάγκη προσαρμογής σε νέες συνθήκες τροφοδοτούσαν τη φαντασία των παιδιών. Η γνώση δεν παρουσιαζόταν πλέον μόνο ως πληροφορία. Γινόταν περιπέτεια.

Στις ελληνικές σχολικές εκδοχές, βέβαια, ο ήρωας του Ντεφόε προσαρμόστηκε στις ανάγκες του σχολείου της εποχής. Η περιπέτεια συνδέθηκε με τη χριστιανική ηθική, τη γνώση της ιστορίας και την καλλιέργεια της εθνικής συνείδησης. Ο Ροβινσώνας μετατράπηκε έτσι από λογοτεχνικό ήρωα σε παιδαγωγικό πρότυπο.

Και τα σημερινά σχολικά βιβλία;

Η ιστορία του Ροβινσώνα δείχνει κάτι ευρύτερο. Τα σχολικά βιβλία δεν είναι απλώς δοχεία γνώσεων. Κάθε εποχή επιλέγει μέσα από αυτά τι θεωρεί σημαντικό να γνωρίζουν τα παιδιά, αλλά και ποιες αξίες, συμπεριφορές και πρότυπα θέλει να καλλιεργήσει.

Σχεδόν ενάμιση αιώνα μετά την είσοδο του Ροβινσώνα στο ελληνικό σχολείο, το ερώτημα αποκτά ξανά ενδιαφέρον. Σήμερα, που το ελληνικό σχολείο περνά στην εποχή του πολλαπλού βιβλίου, σχεδιάζονται και γράφονται νέα σχολικά εγχειρίδια.

Πόσα από αυτά θα είναι απλώς βιβλία που οι μαθητές θα πρέπει να διαβάσουν για τις εξετάσεις;

Και ποια θα καταφέρουν, όπως ο Ροβινσώνας, να μείνουν στη μνήμη τους ακόμη και όταν θα έχουν φύγει από το σχολείο;

Η Ευαγγελία Κανταρτζή είναι Διευθύντρια του Μουσείου Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης alfavita

«Πρέπει να γίνεται προσευχή στο σχολείο;» – Τι απαντούσε ο Δημήτρης Γληνός το 1914

Κώστας Θεριανός

Μάθε πρώτος όλες τις σημαντικές ειδήσεις. Βάλε το alfavita.gr στα αποτελέσματα αναζήτησης της Google

Πώς η απουσία της πρωινής προσευχής στο Παρθεναγωγείο Βόλου έφτασε στα δικαστήρια — και τι απάντησε ο Δημήτρης Γληνός όταν ρωτήθηκε αν αυτό σημαίνει σχολείο χωρίς θρησκεία.

Το 1914, η πρωινή προσευχή αποτέλεσε αντικείμενο δικαστικής διαμάχης.

Ήταν η περίφημη Δίκη του Ναυπλίου, η κατάληξη των «Αθεϊκών του Βόλου». Στο επίκεντρο βρισκόταν το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο Βόλου και ο διευθυντής του, Αλέξανδρος Δελμούζος.

Το σχολείο χρησιμοποιούσε τη δημοτική και εφάρμοζε πρωτοποριακές παιδαγωγικές πρακτικές. Μία από αυτές ήταν η απουσία της καθιερωμένης πρωινής προσευχής. Αυτό χρησιμοποιήθηκε ως ένδειξη αθεΐας και απομάκρυνσης από τη θρησκευτική αγωγή.

Ο συνήγορος υπεράσπισης Λουκάς Νάκος (1865-1933) ήταν δικηγόρος Αθηνών. Όταν έγινε η δίκη ήταν βουλευτής και ανήκε στον κύκλο των «Κοινωνιολόγων». Ήταν ο πατέρας της λογοτέχνιδας Λιλίκας Νάκου.

Η Δίκη στο Εφετείο του Ναυπλίου άρχισε την Τετάρτη 16 Απριλίου 1914 και τέλειωσε στις 28 Απριλίου. Κράτησε δώδεκα μέρες.

Στη δίκη κατέθεσε ο Δημήτρης Γληνός. Ο συνήγορος Λουκάς Νάκος τον ρώτησε: σημαίνει η απουσία της πρωινής προσευχής ότι ένα σχολείο παραμελεί τη θρησκεία;

Ο Γληνός απάντησε πως όχι. Στο Παρθεναγωγείο διδάσκονταν Θρησκευτικά και Ευαγγέλιο και υπήρχαν μελοποιημένες προσευχές.

Και διατύπωσε μια θέση που ακούγεται εντυπωσιακά σύγχρονη: η προσευχή είναι παιδαγωγικό μέσο, όχι αυτοσκοπός. Αν γίνεται μηχανικά, χωρίς τα παιδιά να καταλαβαίνουν τι λένε, μπορεί να χάσει την αξία της.

Οι κατηγορούμενοι αθωώθηκαν.

[απόσπασμα από την κατάθεση του Δημήτρη Γληνού στην Δίκη του Ναυπλίου]

[…]

ΝΑΚΟΣ (συνήγορος).

Μίαν ερώτησιν κύριε Γληνέ, σχετικώς με το ζήτημα της προσευχής. Καθώς γνωρίζετε εις το ανώτερον δημοτικόν παρθεναγωγείον δεν εγίνετο πρωί η τυπική προσευχή, υπήρχον μόνο μελοποιημέναι προσευχαί τα οποίας εις επισήμους στιγμάς ή όταν ήσαν έξω ηδύναντο να ψάλουν τα παιδιά. Νομίζετε ότι η παράλειψις της καθημερινής τυπικής προσευχής είναι ενδεικτικόν της παραμελήσεως των θρησκευτικών καθηκόντων, της παραμελήσεως της θρησκευτικής μορφώσεως εις εν σχολείον, ή υπάρχουν βαθύτεροι παιδαγωγικοί λόγοι, οι οποίοι δικαιολογούν πληρέστατα την έλλειψιν αυτής;

ΓΛΗΝΟΣ.

Το ζήτημα αυτό έχει ως εξής κατά την ιδικήν μου αντίληψιν. Υπάρχουν δύο ειδών σχολεία, θρησκευτικά και σχολεία αδιάφορα ως προς την θρησκείαν. Εφ’ όσον το σχολείον του Βόλου είχε διδασκαλίαν θρησκευτικών μαθημάτων δι’ όλας τας μαθήτριας και δη Ευαγγέλιον και προσευχάς μελοποιημένας, ήτο σχολείον θρησκευτικόν, ουδαμώς αδιάφορον ως προς την θρησκείαν. Η πρωινή προσευχή είνε εν εκ των παιδαγωγικών μέσων δια των οποίων το σχολείον εκπληροί τον θρησκευτικόν προορισμόν του.

ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΥΣ.

Είναι μέσον.

ΓΛΗΝΟΣ.

Μάλιστα είνε εκ των μέσων. Υπάρχουν όμως παιδαγωγοί οίτινες δεν κάμνουν χρήσιν όλων των μέσων τούτων, όπως είνε η πρωινή προσευχή, ο υποχρεωτικός εκκλησιασμός, αλλά λέγουν ότι εφ’ όσον πρόκειται να γίνη τούτο ούτως ώστε να είνε μηχανικόν μόνο μέσον και να εκπληρεί τον σκοπόν τον θρησκευτικόν, δι’ ον άλλως τε εφαρμόζεται, προτιμότερον να λείψη. Είνε δυνατόν λοιπόν εν εκ των μέσων τούτων να απαραλειφθή, αν κρίνεται ως μη συντείνον εις την θρησκευτικήν μόρφωσιν.

ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΥΣ.

Εις εν Κράτος ως το ιδικόν μας, όπου όλη η αποκατάστασις του γένους στηρίζεται εις την θρησκείαν, τι φρονείται ότι δεν θα ήτο το ορθότερον παιδαγωγικόν σύστημα να καθιερούτο και η προσευχή ως μέσον;

ΓΛΗΝΟΣ.

Η γνώμη μου είνε ότι εάν ο διδάσκαλος κατορθώση ώστε πράγματι οσάκις προσεύχονται τα παιδιά να κάμνουν πραγματικήν προσευχήν με κατάνυξιν, αυτή η προσευχή πρέπει να γίνεται.

ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΥΣ.

Μοι απαντήσατε γενικώς. Αυτοί είνε κανόνες παιδαγωγικοί κρατούντες εις όλα τα Κράτη;

ΓΛΗΝΟΣ.

Βεβαίως εις όλα τα Κράτη.

ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΥΣ.

Και τους οποίους ηντλήσατε εκ των σπουδών σας εν Γερμανία. Εγώ ηρώτησα εάν εις όλα τα Κράτη, τα οποία έχουσι συντελέσει την εθνική των αποκατάστασιν, γίνεται, εάν δηλαδή η προσευχή γίνεται εις όλα τα Κράτη, διότι θεωρείται ως παιδαγωγικός κανών, δεν είνε κατ’ άπειρον λόγον επιβεβλημμένον να γίνεται εν Ελλάδι.

ΓΛΗΝΟΣ.

Εφόσον γίνεται καλή βεβαίως. Εφόσον όμως ο παιδαγωγός νομίζει ότι δεν γίνεται καλή δύναται να την παραλείψη.

ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΥΣ.

Το να γίνεται καλή προσευχή δεν εξαρτάται εκ της δεξιότητος του παιδαγωγού; Είνε δεξιός ο παιδαγωγός, όστις δεν κατορθώνη να γίνεται καλή η προσευχή;

ΓΛΗΝΟΣ.

Ο παιδαγωγός δύναται να είπη ότι δεν δύναμαι να εκτελέσω τούτο το παιδαγωγικόν μέσον. Θα προσπαθήση με την άλλην θρησκευτικήν διδασκαλίαν να καταστήση ικανούς τους παίδες να εννούν τι λέγουν εις την προσευχήν, θα τους καταστήση ικανούς να σέβονται τον Θεόν. Εις την εκτίμησιν των μέσων είνε ελεύθερος ο παιδαγωγός εάν γίνεται προσευχή μηχανική και γίνεται βλάβης πρόξενος δύναται να την παραλείψη.

ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΥΣ.

Υπάρχουν σχολεία αδιάφορα θρησκευτικώς;

ΓΛΗΝΟΣ.

Μάλιστα.

ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΥΣ.

Κατά την αποδεικτικήν διαδικασίαν ελέχθη ότι κατά το δεύτερον έτος το μάθημα των θρησκευτικών παρελείφθη εκ του προγράμματος, πράγμα το οποίον έκαμε τον Επίσκοπον να διαμαρτυρηθή. Μήπως τούτο μαρτυρεί την διάθεσιν του παιδαγωγού να ιδρύση σχολείον άνευ θρησκείας;

ΓΛΗΝΟΣ.

Βεβαίως, εάν παρέλειπε τα θρησκευτικά θα ήτο κακόν. Αλλά είμαι βέβαιος ότι δεν παρελείφθησαν. alfavita