Οι δράσεις Τοπικής Ιστορίας και Τοπικής Γεωγραφίας εντάσσονται οργανικά στο πλαίσιο των υφιστάμενων γνωστικών αντικειμένων της Ιστορίας και της Γεωγραφίας στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση και της Ιστορίας και Γεωλογίας-Γεωγραφίας στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση και ως εκ τούτου δεν αποτελούν διακριτά ή ξεχωριστά μαθήματα στο ωρολόγιο πρόγραμμα. 

Σκοπός τους είναι να αναδείξουν συστηματικά την τοπική διάσταση της γνώσης, ενθαρρύνοντας τους/τις μαθητές/τριες να διερευνήσουν τον τόπο τους και να παρέμβουν για τη βελτίωσή του. Παράλληλα, οι δράσεις αυτές συνδέονται άμεσα με τις σύγχρονες παγκόσμιες προκλήσεις, καθώς σχεδιάζονται σε συνάρτηση με τους 17 Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης, προσδίδοντας στη μάθηση ένα πλαίσιο κοινωνικής ευθύνης και παγκόσμιας συνείδησης.

Ποιος είναι ο παιδαγωγικός τους στόχος;

Ο παιδαγωγικός στόχος των δράσεων είναι πολυεπίπεδος και αποσκοπεί στη συνολική καλλιέργεια των μαθητών/τριών. Συγκεκριμένα, στοχεύει:

  • Στην ανάπτυξη ιστορικής συνείδησης: Οι μαθητές/τριες μαθαίνουν να συνδέουν την ιστορία του τόπου τους με την εθνική και την παγκόσμια ιστορία, καλλιεργώντας κριτική σκέψη και εθνική αυτογνωσία.
  • Στην κατανόηση της σχέσης ανθρώπου-χώρου: Διερευνούν πώς οι ιδιαιτερότητες του τόπου επηρέασαν τους ανθρώπους και την ιστορία τους, κατανοώντας τις σύνθετες αλληλεπιδράσεις μεταξύ φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος.
  • Στην ευαισθητοποίηση για σύγχρονες προκλήσεις: Μέσα από τη μελέτη του παρελθόντος και του παρόντος του τόπου τους, οι μαθητές/τριες διαμορφώνουν μια πιο κατανοητή εικόνα για τον κόσμο, υιοθετούν νέες στάσεις και εκδηλώνουν ενδιαφέρον για την επίλυση σύγχρονων προβλημάτων.
  • Στην καλλιέργεια της ιδιότητας του ενεργού πολίτη: Η διαδικασία αυτή τους ωθεί να αναλάβουν δράση για τη φροντίδα και τη βελτίωση της κοινότητάς τους.

Είναι υποχρεωτικές οι δράσεις Τοπικής Ιστορίας και Τοπικής Γεωγραφίας;
Η υλοποίηση των δράσεων είναι υποχρεωτική, βάσει του ισχύοντος θεσμικού πλαισίου. Συγκεκριμένα, σε κάθε σχολική μονάδα (Δημοτικό και Γυμνάσιο) υλοποιείται υποχρεωτικά:

  • μία (1) δράση Τοπικής Ιστορίας και
  • μία (1) δράση Τοπικής Γεωγραφίας

ανά σχολικό έτος. Η επιλογή της τάξης στην οποία θα υλοποιηθούν οι δράσεις αυτές γίνεται από τη σχολική μονάδα, με βάση παιδαγωγικά κριτήρια και τα ισχύοντα Προγράμματα Σπουδών.

Πόσες ώρες διαρκεί μια δράση και μπορεί να επεκταθεί;

Η βασική χρονική διάρκεια κάθε δράσης είναι δέκα (10) διδακτικές ώρες. Οι ώρες αυτές αξιοποιούνται από τον συνολικό χρόνο διδασκαλίας ενός συγκεκριμένου γνωστικού αντικειμένου (π.χ. από τις ώρες της Γεωγραφίας της Ε ́ Δημοτικού).

Ωστόσο, η διάρκεια αυτή μπορεί να επεκταθεί ευέλικτα. Συγκεκριμένα:

  • Για τη φάση της διερεύνησης (π.χ. εργασία πεδίου σε ένα οικοσύστημα), μπορεί να αξιοποιηθεί ο διδακτικός χρόνος που προβλέπεται για εκπαιδευτικές επισκέψεις.
  • Για τη φάση της διάχυσης των αποτελεσμάτων (π.χ. οργάνωση έκθεσης), μπορεί να αξιοποιηθεί ο χρόνος που διατίθεται για σχολικές εκδηλώσεις, εντός ή εκτός ωρολογίου προγράμματος.

Μπορεί μια δράση να συνδέεται με περισσότερους από έναν στόχους;

Ναι, και μάλιστα αυτό αποτελεί τον κανόνα. Στις περισσότερες περιπτώσεις, μια καλά σχεδιασμένη δράση υπηρετεί ταυτόχρονα πολλαπλούς στόχους βιώσιμης ανάπτυξης, αναδεικνύοντας τον ολιστικό και διασυνδεδεμένο χαρακτήρα των σύγχρονων κοινωνικών και περιβαλλοντικών προκλήσεων.

Πρέπει να εφαρμόζονται αυτούσιες οι προτεινόμενες δράσεις;

Οι δράσεις τοπικής ιστορίας και τοπικής γεωγραφίας που είναι αναρτημένες στην ψηφιακή πλατφόρμα λειτουργούν ως προτεινόμενες καλές πρακτικές και παραδείγματα των διευθύνσεων εκπαίδευσης. Οι εκπαιδευτικοί και οι μαθητές έχουν την ευελιξία να τις προσαρμόσουν στις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα της δικής τους τάξης και της τοπικής τους κοινότητας.

Το σημαντικότερο στοιχείο, είναι η συμμετοχή και η συνεργασία των μαθητών/τριών καθώς και η επίτευξη των προσδοκώμενων μαθησιακών αποτελεσμάτων. Ως εκ τούτου η προσαρμογή των δράσεων και ο σχεδιασμός των φάσεων υλοποίησής της είναι σημαντικό να εμπλέκει και τους/τις μαθητές/τριες, σε συνεργασία πάντα με τους/τις εκπαιδευτικούς τους.

Συμμετοχή, Συνεργασίες και Τεκμηρίωση

Η μεγιστοποίηση του παιδαγωγικού οφέλους των δράσεων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την καθολική συμμετοχή, την ενθάρρυνση των συνεργασιών και τη συστηματική τεκμηρίωση της μαθησιακής πορείας. Αυτές οι πτυχές αποτελούν ουσιαστικά στοιχεία που μετατρέπουν μια σχολική δραστηριότητα σε μια δυναμική και κοινοτική μαθησιακή εμπειρία, της οποίας ο αντίκτυπος μπορεί να διαχυθεί και να αξιοποιηθεί ευρύτερα.

Ποιοι/ες μαθητές/τριες συμμετέχουν στις δράσεις;

Η συμμετοχή είναι καθολική. Σύμφωνα με την ισχύουσα Υπουργική Απόφαση, όλοι και όλες οι μαθητές και οι μαθήτριες κάθε σχολικού τμήματος, σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης (Νηπιαγωγείο, Δημοτικό, Γυμνάσιο), υλοποιούν δράσεις ενεργού πολίτη. Αυτό διασφαλίζει ότι κανένας μαθητής και καμία μαθήτρια δεν εξαιρείται από αυτή την πολύτιμη μαθησιακή εμπειρία.

Μπορούν να συνεργαστούν διαφορετικά τμήματα ή τάξεις;

Ναι, η συνεργασία όχι μόνο επιτρέπεται αλλά και συνιστάται. Παρόλο που η αρχική απόφαση για το περιεχόμενο μιας δράσης μπορεί να λαμβάνεται και προτείνεται να λαμβάνεται σε επίπεδο τμήματος (μαθητικής ομάδας), η υλοποίηση της ίδιας δράσης από όλα τα τμήματα της ίδιας τάξης ή η συνεργασία μεταξύ τμημάτων διαφορετικών τάξεων μπορεί να ενισχύσει σημαντικά τον αντίκτυπο και την εμβέλεια του εγχειρήματος, προωθώντας μια κουλτούρα συνεργασίας σε ολόκληρη τη σχολική μονάδα.

Πού αναρτάται και πώς τεκμηριώνεται το υλικό των δράσεων;

Η διάχυση και η τεκμηρίωση των δράσεων ακολουθούν δύο βασικές, συμπληρωματικές οδούς:

  • Ανάρτηση για Διάχυση: Συνιστάται η ανάρτηση των δράσεων (σχεδιασμός, υλικό, αποτελέσματα) στην ιστοσελίδα του σχολείου. Αυτό επιτρέπει τη διάχυση των καλών πρακτικών στην ευρύτερη εκπαιδευτική κοινότητα αλλά και στην τοπική κοινωνία, ενισχύοντας τη σύνδεση σχολείου-κοινότητας.
  • Τεκμηρίωση Μαθησιακής Πορείας: Η τήρηση τεκμηρίων (π.χ. φωτογραφίες, συνεντεύξεις, φύλλα εργασίας) σε μορφή e-portfolio για κάθε ομάδα (τμήμα ή τάξη) είναι προαιρετική. Αποτελεί, ωστόσο, ένα εξαιρετικό εργαλείο για την παρακολούθηση της προόδου και τον αναστοχασμό πάνω στη μαθησιακή διαδικασία.

Πώς αξιοποιούνται οι δράσεις στην αυτοαξιολόγηση της σχολικής μονάδας;

Οι δράσεις ενεργού πολίτη μπορούν να αξιοποιούνται στη διαδικασία του Συλλογικού Προγραμματισμού και της αυτοαξιολόγησης της σχολικής μονάδας.

Δεδομένου ότι οι δράσεις βελτίωσης των σχολείων μπορούν να εστιάζουν σε θέματα που σχετίζονται με την εκπαίδευση για την αειφορία και την ενεργό πολιτειότητα, το περιεχόμενο και τα αποτελέσματα των δράσεων Τοπικής Ιστορίας και Γεωγραφίας μπορούν να αποτελέσουν πολύτιμο υλικό και να αξιοποιηθούν σε οποιονδήποτε άξονα αυτοαξιολόγησης επιλέξει η σχολική μονάδα για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση των δράσεών της.

Παιδαγωγική και Κοινωνική Αποτίμηση

Πέρα από την κάλυψη συγκεκριμένων γνωστικών στόχων, η πραγματική αξία των δράσεων Τοπικής Ιστορίας και Τοπικής Γεωγραφίας έγκειται στη συνολική τους προσφορά στην ανάπτυξη του/της μαθητή/τριας ως ατόμου και ως μέλους της κοινωνίας. Οι δράσεις αυτές καλλιεργούν κριτικές δεξιότητες, διαμορφώνουν δημοκρατικές στάσεις και, κυρίως, ενισχύουν τον δεσμό του/της μαθητή/τριας με την κοινότητά του/της, θεμελιώνοντας την ιδιότητα του ενεργού πολίτη.

Ποια είναι η συνολική συμβολή των δράσεων στη διδασκαλία;

Η συνολική συμβολή των δράσεων στη διδακτική διαδικασία είναι μετασχηματιστική. Ενθαρρύνουν τους/τις μαθητές/τριες να ανακαλύψουν με διερευνητικό τρόπο τη γνώση, μετατρέποντας τη μάθηση σε μια ενεργητική και συναρπαστική διαδικασία. Εμπλουτίζουν το μαθησιακό περιβάλλον, καθιστώντας το πιο δυναμικό και συνδεδεμένο με τον πραγματικό κόσμο. Η αξία αυτής της προσέγγισης αναμένεται να ενισχυθεί ακόμη περισσότερο στο μέλλον με την ενσωμάτωση των προσδοκώμενων μαθησιακών αντικειμένων των νέων Προγραμμάτων Σπουδών (όπου αυτά δεν εφαρμόζονται ακόμα) και τη θεσμοθέτηση του πολλαπλού βιβλίου, τα οποία θα παρέχουν σε εκπαιδευτικούς και μαθητές/τριες πλουσιότερο υλικό για τις διερευνήσεις τους.

Πώς ενισχύουν την ενεργό πολιτειότητα;

Η ενίσχυση της ενεργού πολιτειότητας αποτελεί το επιστέγασμα μιας σύνθετης παιδαγωγικής διαδικασίας που οι δράσεις αυτές καλλιεργούν συστηματικά.

Μέσα από την έρευνα και τη δράση στον τόπο τους, οι μαθητές/τριες:

  • Διαμορφώνουν μια νέα, πιο κατανοητή εικόνα για τον κόσμο στον οποίο ζουν, αντιλαμβανόμενοι/ες τις αιτιακές σχέσεις μεταξύ παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος.
  • Υιοθετούν νέες στάσεις απέναντι στα κοινά, αναπτύσσοντας αίσθημα ευθύνης και σεβασμού για την κοινότητά τους.
  • Αναπτύσσουν ενδιαφέρον και κίνητρα για δράση, με στόχο την επίλυση σύγχρονων προκλήσεων που εντοπίζουν στο περιβάλλον τους.

Αυτή η πορεία από την κατανόηση στην υιοθέτηση στάσεων και τελικά στη δράση αποτελεί τον πυρήνα της καλλιέργειας της ιδιότητας του ενεργού πολίτη.

Πώς συμβάλλουν στη σύνδεση σχολείου και τοπικής κοινότητας;

Οι δράσεις λειτουργούν ως μια ισχυρή γέφυρα που συνδέει το σχολείο με την τοπική κοινότητα. Η εκπαίδευση που βασίζεται στον τόπο, από τη φύση της, αναπτύσσει ισχυρότερους δεσμούς των μαθητών/τριών με την κοινότητά τους. Αυτό επιτυγχάνεται διότι:

  • Ενισχύει την αίσθηση του «ανήκειν», καθώς οι μαθητές/τριες μαθαίνουν την ιστορία, τον πολιτισμό και τις ιδιαιτερότητες του τόπου τους.
  • Δημιουργεί μια ισχυρή δέσμευση για τη φροντίδα του τόπου τους, καθώς ο σεβασμός και η εκτίμηση που αναπτύσσουν μεταφράζονται σε επιθυμία για δράση.
  • Καθιστά το σχολείο ορατό στην κοινότητα, ειδικά μέσω της διάχυσης των αποτελεσμάτων στην ιστοσελίδα του, όπου οι δράσεις και οι προσπάθειες των μαθητών/τριών μοιράζονται με τους γονείς/κηδεμόνες και την ευρύτερη τοπική κοινωνία, ενισχύοντας τον διάλογο και την αλληλεπίδραση.