Το σχολείο της αειφορίας πρέπει να μαθαίνει στα παιδιά όχι μόνο να γνωρίζουν, αλλά και να δρουν
Έρευνα με 480 συμμετέχοντες δείχνει ότι η περιβαλλοντικά υπεύθυνη συμπεριφορά, η κοινωνική μάθηση, η περιβαλλοντική δικαιοσύνη και η εμπιστοσύνη στους θεσμούς συνδέονται ουσιαστικά με την Ενεργό Πολιτειότητα – Τι σημαίνουν τα ευρήματα για το σύγχρονο σχολείο.
Η εκπαίδευση για την αειφόρο ανάπτυξη δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται στη μετάδοση γνώσεων για την κλιματική αλλαγή, την ανακύκλωση, την εξοικονόμηση ενέργειας ή την προστασία των φυσικών πόρων, αλλά χρειάζεται να προχωρά πολύ πιο πέρα, διαμορφώνοντας μαθητές που δεν γνωρίζουν απλώς τα προβλήματα, αλλά μπορούν να συμμετέχουν, να εκφράζουν άποψη, να συνεργάζονται, να αναλαμβάνουν ευθύνη και να παρεμβαίνουν συλλογικά στα ζητήματα που αφορούν την κοινότητά τους και το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζουν.
Αυτό ακριβώς επιχειρεί να αναδείξει η επιστημονική εργασία των Κανέλλας Εξαρχάκου και Ηρώς Μυλωνάκου-Κεκέ, με τίτλο «Από τη Συνείδηση για την Αειφόρο Ανάπτυξη στην Ενεργό Πολιτειότητα: Μία Κοινωνικοπαιδαγωγική Θεώρηση της Συμβολής της Περιβαλλοντικής Δικαιοσύνης και της Περιβαλλοντικά Υπεύθυνης Συμπεριφοράς», η οποία παρουσιάστηκε στο 4ο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο «Οι 17 Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης στην Εκπαίδευση – Ολιστική Προσέγγιση της Βιωσιμότητας/Αειφορίας στο Εκπαιδευτικό Σύστημα και στη Σχολική Μονάδα – Από τη Θεωρία στην Πράξη», που πραγματοποιήθηκε στην Καστοριά από τις 2 έως τις 4 Οκτωβρίου 2026.
Η βασική αφετηρία της μελέτης είναι ότι η μετάβαση από τη γνώση και τη συνειδητοποίηση των σύγχρονων κοινωνικοπεριβαλλοντικών προκλήσεων προς την Ενεργό Πολιτειότητα δεν αποτελεί μια αυτόματη, γραμμική διαδικασία, αλλά ένα σύνθετο και δυναμικό πεδίο αλληλεπιδράσεων ανάμεσα σε αξίες, συμπεριφορές, κοινωνικές σχέσεις, δικαιώματα, θεσμούς και πραγματικές δυνατότητες συμμετοχής.
Η γνώση δεν αρκεί
Το κρίσιμο ερώτημα που τίθεται δεν είναι απλώς αν ένας μαθητής γνωρίζει ότι υπάρχει κλιματική κρίση ή αν μπορεί να αναγνωρίσει τις επιπτώσεις της περιβαλλοντικής υποβάθμισης, αλλά αν αυτή η γνώση μετατρέπεται σε στάση ζωής, σε υπεύθυνη συμπεριφορά, σε κοινωνική συμμετοχή και τελικά σε αντίληψη ότι τα περιβαλλοντικά ζητήματα συνδέονται άμεσα με τη δικαιοσύνη, τα δικαιώματα και τη λειτουργία της δημοκρατίας.
Η μελέτη προσεγγίζει τη Συνείδηση για την Αειφόρο Ανάπτυξη όχι ως έναν απλό ή μονοδιάστατο δείκτη, αλλά ως έναν ευρύτερο ερμηνευτικό άξονα, ο οποίος αποκτά ουσιαστικό νόημα όταν συνδέεται με την περιβαλλοντική δικαιοσύνη, την κοινωνική μάθηση, την περιβαλλοντικά υπεύθυνη συμπεριφορά και τη δυνατότητα ενεργού συμμετοχής.
Με άλλα λόγια, δεν αρκεί κάποιος να γνωρίζει το πρόβλημα.
Πρέπει να νιώθει ότι μπορεί να αποτελέσει μέρος της λύσης.
Η έρευνα σε δείγμα 480 συμμετεχόντων
Η εργασία βασίζεται σε σύγχρονο, ποσοτικά προσανατολισμένο μεικτό σχεδιασμό, με συμπληρωματική ποιοτική εμβάθυνση και σε μη πιθανοτικό δείγμα 480 συμμετεχόντων και συμμετεχουσών.
Στο ποσοτικό σκέλος πραγματοποιήθηκαν έλεγχοι αξιοπιστίας και δομικής λειτουργίας των κλιμάκων, αναλύσεις συσχέτισης και πολλαπλή γραμμική παλινδρόμηση, ενώ το παλινδρομικό υπόδειγμα εξήγησε το 53,2% της διακύμανσης της Ενεργού Πολιτειότητας και της Περιβαλλοντικής Συμμετοχής.
Η μεγαλύτερη διακριτή στατιστική συνεισφορά καταγράφηκε στη δηλούμενη Περιβαλλοντικά Υπεύθυνη Συμπεριφορά, με β = 0,306, και ακολούθησε ο Κοινωνικοπαιδαγωγικός Προσανατολισμός, με β = 0,295.
Σημαντική ήταν επίσης η συμβολή της Περιβαλλοντικής Δικαιοσύνης, με β = 0,187, καθώς και της θετικής θεσμικής και δικαιωματικής διάστασης, με β = 0,116.
Τα δεδομένα αυτά δείχνουν ότι η ενεργός συμμετοχή δεν συνδέεται μόνο με το επίπεδο πληροφόρησης ενός ανθρώπου για το περιβάλλον, αλλά και με το αν έχει μάθει να λειτουργεί υπεύθυνα, να αντιλαμβάνεται την κοινωνική διάσταση των περιβαλλοντικών προβλημάτων και να αισθάνεται ότι έχει θέση, φωνή και δυνατότητα παρέμβασης μέσα στους θεσμούς.
Η περιβαλλοντική δικαιοσύνη αλλάζει την οπτική
Ιδιαίτερη θέση στη μελέτη κατέχει η έννοια της Περιβαλλοντικής Δικαιοσύνης, η οποία μεταφέρει τη συζήτηση από την ατομική περιβαλλοντική συμπεριφορά σε ένα πολύ ευρύτερο πεδίο.
Δεν αφορά μόνο το αν κάποιος ανακυκλώνει ή εξοικονομεί νερό, αλλά και το ποιοι υφίστανται περισσότερο τις επιπτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης, ποιοι έχουν πρόσβαση σε καθαρό περιβάλλον και φυσικούς πόρους και ποιοι έχουν πραγματική δυνατότητα να συμμετέχουν στις αποφάσεις που αφορούν τον χώρο στον οποίο ζουν.
Έτσι, η περιβαλλοντική εκπαίδευση παύει να είναι ένα απομονωμένο γνωστικό αντικείμενο και συνδέεται άμεσα με τη δημοκρατία, την ισότητα, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημόσια συμμετοχή.
Από τον «σωστό μαθητή» στον ενεργό πολίτη
Η κοινωνικοπαιδαγωγική διάσταση της έρευνας βρίσκεται ακριβώς εδώ: το σχολείο δεν καλείται να δημιουργήσει απλώς έναν μαθητή που τηρεί ορισμένους κανόνες φιλοπεριβαλλοντικής συμπεριφοράς, αλλά έναν μελλοντικό πολίτη που μπορεί να αντιλαμβάνεται τις συνέπειες των επιλογών του, να συνεργάζεται με τους άλλους, να συμμετέχει σε συλλογικές διαδικασίες και να παρεμβαίνει με υπευθυνότητα στα κοινά.
Η ποιοτική διερεύνηση ενίσχυσε αυτή την εικόνα, αναδεικνύοντας ως κεντρικές θεματικές τη βιωματική μάθηση, τη σύνδεση με την κοινότητα, τη συλλογικότητα, την αντιλαμβανόμενη αποτελεσματικότητα, τη θεσμική εμπιστοσύνη, τη δυνατότητα ενεργού έκφρασης απόψεων και την ουσιαστική συμμετοχή στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων.
Αυτό σημαίνει ότι ένας μαθητής δεν γίνεται ενεργός πολίτης μόνο επειδή ακούει για τη βιωσιμότητα.
Γίνεται όταν του δίνεται η δυνατότητα να τη βιώνει.
Το σχολείο ως χώρος πραγματικής συμμετοχής - Από την ατομική ευθύνη στη συλλογική δράση
Για το σχολείο, το μήνυμα είναι ιδιαίτερα σαφές. Η εκπαίδευση για την αειφορία δεν μπορεί να εξαντλείται σε μία ημέρα περιβάλλοντος, σε μια περιστασιακή δράση ανακύκλωσης ή σε μια εργασία για την κλιματική αλλαγή.
Χρειάζεται να δημιουργεί πραγματικούς όρους συμμετοχής, μέσα στους οποίους οι μαθητές θα μπορούν να συναποφασίζουν, να οργανώνουν δράσεις, να συνεργάζονται με την τοπική κοινότητα, να καταθέτουν προτάσεις και να βλέπουν ότι η δική τους παρουσία μπορεί να έχει αποτέλεσμα.
Η περιβαλλοντική εκπαίδευση τότε παύει να είναι μόνο «γνώση για το περιβάλλον» και γίνεται εκπαίδευση στη δημοκρατική συμμετοχή.
Ένα ακόμη ισχυρό συμπέρασμα της μελέτης είναι ότι η μετάβαση προς την Ενεργό Πολιτειότητα πραγματοποιείται όταν η ατομική περιβαλλοντική υπευθυνότητα συναντά τον δημόσιο χώρο και τη συλλογική δράση.
Δεν αρκεί λοιπόν το παιδί να μάθει να κλείνει τη βρύση ή να μη ρυπαίνει.
Χρειάζεται να μάθει πώς λαμβάνονται οι αποφάσεις, γιατί υπάρχουν περιβαλλοντικές ανισότητες, ποιος έχει δικαίωμα συμμετοχής, τι σημαίνει συλλογική ευθύνη και με ποιον τρόπο μπορεί να εκφράζει τεκμηριωμένα τη θέση του.
Η αειφορία, υπό αυτή την έννοια, γίνεται ταυτόχρονα περιβαλλοντική, κοινωνική και δημοκρατική υπόθεση.
Η αναγκαία επιστημονική επιφύλαξη
Οι ίδιοι οι ερευνητές επισημαίνουν ότι, λόγω του συγχρονικού και μη πιθανοτικού χαρακτήρα του δείγματος, οι σχέσεις που διαπιστώθηκαν πρέπει να ερμηνεύονται ως συσχετιστικές και δεν επιτρέπουν από μόνες τους αιτιώδη συμπεράσματα.
Η διευκρίνιση έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η μελέτη δεν υποστηρίζει ότι ένας συγκεκριμένος παράγοντας «παράγει» αυτόματα ενεργούς πολίτες, αλλά ότι συγκεκριμένες στάσεις, εμπειρίες και θεσμικές αντιλήψεις εμφανίζουν ουσιαστική σχέση με την ενεργό συμμετοχή.
Το σχολείο της αειφορίας είναι τελικά σχολείο δημοκρατίας
Το σημαντικότερο συμπέρασμα είναι ίσως ότι η Εκπαίδευση για την Αειφορία δεν πρέπει να περιορίζεται στην καλλιέργεια περιβαλλοντικής συνείδησης ή ατομικής φιλοπεριβαλλοντικής συμπεριφοράς, αλλά να λειτουργεί ως πεδίο κοινωνικοπαιδαγωγικής διαμόρφωσης της συμμετοχής, της υπευθυνότητας και της συλλογικής δράσης.
Γιατί η πραγματική επιτυχία δεν θα φανεί μόνο στο αν ένας μαθητής γνωρίζει τους 17 Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης, αλλά στο αν κατανοεί ότι το περιβάλλον, η κοινωνική δικαιοσύνη, τα δικαιώματα και η δημοκρατική συμμετοχή αποτελούν διαφορετικές όψεις της ίδιας πραγματικότητας.
Και ίσως εκεί βρίσκεται το ουσιαστικότερο νόημα της μετάβασης «από τη θεωρία στην πράξη»: το σχολείο να μην μαθαίνει απλώς στα παιδιά πώς να προστατεύουν το περιβάλλον, αλλά πώς να γίνονται πολίτες που συμμετέχουν, αποφασίζουν, συνεργάζονται και δρουν για έναν πιο δίκαιο και βιώσιμο κόσμο. alfavita
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου