Οι αθέατες ρωγμές της σχολικής καθημερινότητας: Ατυχήματα, βία και «εργατικά» συμβάντα στο σχολείο – μια πραγματικότητα που δεν χωρά πια στην ετικέτα του «μεμονωμένου»
Χρήστος ΚάτσικαςΥπάρχει μια εικόνα που όλοι θέλουμε να ισχύει: το σχολείο ως ασφαλής χώρος, ένα καταφύγιο μάθησης και κοινωνικοποίησης, ένας τόπος όπου τα παιδιά μεγαλώνουν και οι ενήλικες τα στηρίζουν. Και πράγματι, στις περισσότερες περιπτώσεις, αυτό ακριβώς συμβαίνει. Όμως κάτω από αυτή τη φωτεινή βιτρίνα υπάρχει μια καθημερινότητα λιγότερο ορατή, μια «γκρίζα ζώνη» εμπειριών που συζητιούνται χαμηλόφωνα στους συλλόγους διδασκόντων, στις ομάδες των συναδέλφων, σε τηλεφωνήματα αργά το απόγευμα – εκεί όπου ξεφεύγουν οι φράσεις που δεν γράφονται σε πρακτικά: «Σήμερα έγινε πάλι…», «Δεν το πιστεύω…», «Κι αν ήταν χειρότερα;».
Τον τελευταίο καιρό, η εκπαιδευτική κοινότητα επανέρχεται με ένταση σε ένα θέμα που για χρόνια «χωρούσε» κάτω από το χαλί της κανονικότητας: ατυχήματα και περιστατικά βίας στον χώρο εργασίας, επιθέσεις, τραυματισμοί, σοβαρά συμβάντα εντός σχολικής μονάδας, αλλά και κατά τη διάρκεια εκδρομών, περιπάτων, εφημεριών. Όταν κάποιο περιστατικό γίνει «είδηση», αποδίδεται συχνά σε «μια κακή στιγμή» ή σε «μια ειδική περίπτωση». Όταν όμως οι αφηγήσεις πληθαίνουν και μοιάζουν μεταξύ τους, τότε δεν έχουμε απλώς πολλά μεμονωμένα περιστατικά. Έχουμε ένα μοτίβο. Και το μοτίβο ζητά να το κοιτάξουμε κατάματα.
Το σχολείο ως χώρος εργασίας: η πραγματικότητα πίσω από τον ρομαντισμό
Στη δημόσια συζήτηση, το σχολείο συχνά παρουσιάζεται ως ένας «ειδικός» χώρος – σχεδόν έξω από τους κανόνες της εργασιακής ζωής. Σαν να μην είναι χώρος δουλειάς, αλλά ένας τόπος «προσφοράς» που λειτουργεί από μόνος του, χάρη στην καλή διάθεση και την ηθική υποχρέωση των εκπαιδευτικών.
Κι όμως, το σχολείο είναι χώρος εργασίας. Με ό,τι αυτό συνεπάγεται: κινδύνους, ευθύνες, πίεση, σωματική και ψυχική φθορά, έκθεση σε απρόβλεπτα. Η διαφορά είναι ότι πολλά από αυτά στο σχολείο δεν αναγνωρίζονται ως εργασιακά συμβάντα με την ίδια σαφήνεια που θα αναγνωρίζονταν σε ένα εργοστάσιο, σε ένα νοσοκομείο, σε ένα εργοτάξιο.
Στις σχολικές μονάδες συμβαίνουν τραυματισμοί σε διαδρόμους και σκάλες, ατυχήματα στην αυλή, συγκρούσεις μαθητών που απαιτούν άμεση παρέμβαση, απειλές ή λεκτικές επιθέσεις, περιστατικά που «φουσκώνουν» μέσα σε λίγα λεπτά. Και μέσα σε όλα αυτά, ο εκπαιδευτικός δεν είναι απλώς παρατηρητής. Είναι ο ενήλικας που θα τρέξει πρώτος.
Η καθηγήτρια Μ.Π. περιγράφει, με την κουρασμένη ακρίβεια της εμπειρίας:
«Η δουλειά μας δεν είναι μόνο η τάξη. Είναι η εφημερία, είναι οι διάδρομοι, είναι οι καβγάδες, είναι να σηκώσεις ένα παιδί που χτύπησε, να “σβήσεις” μια ένταση πριν γίνει φωτιά. Κι αν κάτι πάει στραβά, ξαφνικά είσαι εσύ “ο υπεύθυνος”».
Εφημερίες και διάδρομοι: Η «αόρατη βάρδια» του σχολείου
Η εφημερία είναι ίσως η πιο υποτιμημένη διάσταση της σχολικής εργασίας. Δεν έχει τον συμβολισμό της διδασκαλίας, ούτε τη σαφή δομή του μαθήματος. Έχει όμως κάτι άλλο: την ευθύνη της πρόληψης.
Στο προαύλιο, στους διαδρόμους, στην είσοδο, ο εκπαιδευτικός καλείται να λειτουργεί σαν ανθρώπινος «αισθητήρας κινδύνου». Να προβλέπει, να προλαβαίνει, να διαβάζει διαθέσεις, να αντιλαμβάνεται τον σπινθήρα πριν γίνει έκρηξη. Και συχνά καλείται να το κάνει υπό συνθήκες που όλοι γνωρίζουν αλλά σπάνια λέγονται δυνατά: με λιγοστό προσωπικό, με μεγάλα τμήματα, με αυλές που θυμίζουν μικρές πόλεις στα διαλείμματα.
Η κοινωνία έχει μάθει να ρωτά, σχεδόν αυτόματα: «Πού ήταν ο εκπαιδευτικός;». Πολύ πιο σπάνια ρωτά: «Πόσοι ήταν; Πόσο χώρο έπρεπε να καλύψουν; Ποιο ήταν το πλαίσιο;».
Ο εκπαιδευτικός Νίκος Γαλάνης εξομολογείται: «Στο διάλειμμα δεν προλαβαίνεις να πάρεις ανάσα. Κάποιος χτύπησε, δύο μαλώνουν, ένας κλαίει, κάποιος βγαίνει έξω από τα όρια. Και το αποκορύφωμα είναι ότι, όταν τελειώσει το διάλειμμα, πρέπει να επιστρέψεις μέσα και να κάνεις μάθημα σαν να μη συνέβη τίποτα».
Αυτή η μετάβαση από την ένταση στην «κανονική διδασκαλία» είναι μια μορφή αθέατης ψυχικής υπερέντασης. Κανείς δεν δίνει στον εκπαιδευτικό χρόνο αποσυμπίεσης. Κι όμως, αυτός ο χρόνος είναι μέρος της ασφάλειας – γιατί ο άνθρωπος που φτάνει στα όριά του, αργά ή γρήγορα θα «σπάσει» είτε σωματικά είτε ψυχικά.
Βία στο σχολείο: όταν ο καθρέφτης δείχνει την κοινωνία
Η σχολική βία δεν είναι «μόδα» ούτε «απλή αταξία». Είναι σύμπτωμα. Και όπως όλα τα συμπτώματα, χρειάζεται διάγνωση πριν από τη θεραπεία.
Δεν πρόκειται μόνο για σωματικά επεισόδια. Υπάρχει η καθημερινή λεκτική βία: απαξίωση, ειρωνεία, απειλές, «θα δεις», «θα έρθει ο γονιός μου». Υπάρχουν περιστατικά στοχευμένης παρενόχλησης, εκφοβισμός, καταστάσεις που δεν φαίνονται πάντα, αλλά δηλητηριάζουν το κλίμα.
Και εδώ υπάρχει μια δύσκολη αλήθεια: ο εκπαιδευτικός βρίσκεται συχνά ανάμεσα σε δύο πυρά. Από τη μία η πίεση να «κρατήσει την τάξη» και να διασφαλίσει την ομαλή λειτουργία. Από την άλλη η κοινωνική απαίτηση να λειτουργεί σχεδόν ως ψυχολόγος, κοινωνικός λειτουργός, διαμεσολαβητής οικογενειακών συγκρούσεων – χωρίς τα αντίστοιχα εργαλεία, χωρίς τις δομές, χωρίς την υποστήριξη που θα είχε ένας ειδικός.
Ο εκπαιδευτικός Γιώργος Γκρίλης το θέτει απλά: «Όταν μια κοινωνία πιέζεται, το σχολείο το αποτυπώνει. Τα παιδιά κουβαλούν μέσα τους ό,τι βιώνουν έξω. Το θέμα είναι αν το σχολείο έχει δομές να τα υποδεχθεί ή απλώς προσπαθεί να τα “χωρέσει”».
Οι γονείς, η ένταση και η μετατόπιση της ευθύνης
Υπάρχει ένα λεπτό σημείο που συχνά αποσιωπάται: σε ένα μέρος των περιστατικών, η ένταση δεν προέρχεται μόνο από τους μαθητές. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου ο εκπαιδευτικός γίνεται δέκτης πίεσης ή επιθετικότητας από γονείς. Λεκτικές συγκρούσεις, απειλές, προσβλητικές συμπεριφορές, καταγγελίες που λειτουργούν ως «όπλο» και όχι ως θεσμική διαδικασία.
Κι εδώ συμβαίνει κάτι ακόμα πιο επικίνδυνο: μια μετατόπιση της ευθύνης. Αντί να συζητηθεί ουσιαστικά η συνθήκη (στελέχωση, υποστήριξη, κλίμα, διαχείριση κρίσεων), ο δημόσιος λόγος καταλήγει συχνά σε έναν εύκολο στόχο: «Φταίει ο δάσκαλος/καθηγητής». Είναι το πιο βολικό αφήγημα. Και ταυτόχρονα το πιο άδικο.
Εκδρομές και περίπατοι: όταν η ευθύνη γίνεται 24ωρη
Η σχολική εκδρομή είναι από τις πιο όμορφες αναμνήσεις των μαθητών. Είναι όμως και μία από τις πιο απαιτητικές εργασιακές συνθήκες για τον εκπαιδευτικό.
Σε εκδρομή και περίπατο, ο εκπαιδευτικός δεν «συνοδεύει». Επιτηρεί, προβλέπει, συντονίζει, διαχειρίζεται συγκρούσεις, κινδύνους μετακίνησης, υγείας, απρόοπτα. Συχνά χωρίς επαρκή αριθμό συνοδών, χωρίς σαφή πρωτόκολλα για κάθε πιθανό σενάριο, χωρίς την πολυτέλεια της άμεσης ενίσχυσης.
Ένας συνοδός εκπαιδευτικός περιγράφει: «Το παιδί βλέπει τη βόλτα. Εγώ βλέπω τα πάντα: πόρτες, σκάλες, δρόμους, παρορμήσεις, πειράγματα, μια στιγμή που μπορεί να γίνει τραυματισμός. Κι όταν γυρίσουμε, δεν θυμάμαι τις ωραίες εικόνες. Θυμάμαι ότι δεν συνέβη κάτι κακό».
Κι αυτό είναι ίσως ο πιο ακριβής ορισμός της ευθύνης: να μη συμβεί κάτι. Αλλά η πρόληψη, όταν πετυχαίνει, μένει αόρατη.
Η αθέατη πλευρά των «εργατικών» συμβάντων στο σχολείο
Σε πολλά επαγγέλματα, ένα εργατικό ατύχημα ενεργοποιεί αυτομάτως μηχανισμούς: καταγραφή, διερεύνηση, πρόληψη, προτάσεις για αλλαγές. Στο σχολείο, πολλά συμβάντα «σβήνουν» μέσα στην καθημερινότητα. Δεν καταγράφονται συστηματικά, δεν αναλύονται, δεν παράγουν γνώση για να μην επαναληφθούν.
Έτσι χάνουμε κάτι κρίσιμο: την εμπειρία ως δεδομένο. Και χωρίς δεδομένα, η πραγματικότητα παραμένει «αόρατη», άρα και εύκολα απορρίψιμη.
Η αποσιώπηση δεν είναι πάντα συνειδητή. Μερικές φορές είναι αποτέλεσμα ενός κουρασμένου κυνισμού: «Έλα μωρέ, έτσι είναι…». Αλλά αυτή η φράση είναι επικίνδυνη, γιατί μετατρέπει το μη αποδεκτό σε αποδεκτό.
Τι σημαίνει «προστασία του εκπαιδευτικού» στην πράξη
Η συζήτηση δεν πρέπει να καταλήξει σε έναν αγώνα εντυπώσεων. Χρειάζεται ψυχραιμία, σχέδιο και θεσμική σοβαρότητα. Όχι για να «τιμωρούμε», αλλά για να προλαμβάνουμε.
1) Σαφή πρωτόκολλα και διαδικασίες
Όχι γενικόλογα «να προσέχουμε». Πρωτόκολλα για περιστατικά βίας, ατυχήματα, εκδρομές, εφημερίες. Ποιος κάνει τι, πότε, πώς καταγράφεται, πώς υποστηρίζεται ο εκπαιδευτικός και ο μαθητής.
2) Ενίσχυση σχολικών δομών υποστήριξης
Ψυχολόγοι, κοινωνικοί λειτουργοί, ειδικές ομάδες διαχείρισης κρίσεων. Ο εκπαιδευτικός δεν μπορεί να είναι «όλα».
3) Πραγματική επιμόρφωση στη διαχείριση κρίσεων
Όχι τυπικά σεμινάρια. Πρακτική, προσομοιώσεις, εργαλεία αντιμετώπισης εντάσεων και επικίνδυνων στιγμών.
4) Ρεαλιστική στελέχωση και οργάνωση εφημεριών
Η ασφάλεια δεν είναι σύνθημα. Είναι αριθμοί, χώροι, αναλογίες, οργάνωση.
5) Κουλτούρα συνεργασίας με τους γονείς
Οι γονείς δεν είναι «αντίπαλοι». Αλλά χρειάζεται κοινό πλαίσιο σεβασμού. Η σχολική κοινότητα δεν αντέχει άλλο την κουλτούρα της απειλής και της διαρκούς δυσπιστίας.
Κι εδώ, μέσα σε αυτή την ένταση, υπάρχει κάτι που αξίζει να ειπωθεί καθαρά: το σχολείο συνεχίζει. Και συνεχίζει όχι επειδή δεν υπάρχουν ρωγμές, αλλά επειδή υπάρχουν άνθρωποι που τις σφραγίζουν κάθε μέρα με τη στάση τους.
Ο εκπαιδευτικός που, μετά από ένα δύσκολο διάλειμμα, μπαίνει στην τάξη και λέει «πάμε».
Η δασκάλα που δίνει χρόνο σε ένα παιδί να ηρεμήσει αντί να το στιγματίσει.
Ο καθηγητής που αναζητά λύση πριν την τιμωρία.
Η διεύθυνση που προσπαθεί να στηρίξει το προσωπικό της μέσα σε ελλείψεις.
Αυτό είναι το σχολείο: μια καθημερινή πράξη αντοχής και φροντίδας.
Όμως η αντοχή δεν πρέπει να θεωρείται ανεξάντλητη. Όταν ζητάμε από τους εκπαιδευτικούς να κρατούν τη σχολική ζωή όρθια, οφείλουμε να τους προσφέρουμε και το αντίστοιχο πλαίσιο ασφάλειας, στήριξης και σεβασμού.
Γιατί το σχολείο δεν είναι μόνο οι βαθμοί, οι εξετάσεις, οι επιδόσεις. Είναι οι σχέσεις. Είναι η εμπιστοσύνη. Είναι η αίσθηση ότι ένας άνθρωπος που εργάζεται καθημερινά με παιδιά δεν θα χρειάζεται να φοβάται – ούτε να σιωπά.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου