«Να μένεις παιδί: Σκέψεις με αφορμή τον Ευάγγελο Παπανούτσο»
Ο Ευάγγελος Παπανούτσος είχε δώσει στο βιβλίο του «Δρόμοι ζωής» την ουσία του δασκάλου — μια ουσία που δεν εξαντλείται στη γνώση, αλλά αγγίζει τον πυρήνα της ανθρώπινης διαμόρφωσης. Η σκέψη του λειτουργεί ακόμη και σήμερα ως πυξίδα για κάθε εκπαιδευτικό που αναζητά το βαθύτερο νόημα της αποστολής του.
Υπάρχουν στιγμές στην πορεία κάθε εκπαιδευτικού που η καθημερινότητα της τάξης μετατρέπεται σε αφορμή βαθύτερου στοχασμού. Μια απλή διδακτική ώρα, ένα βλέμμα μαθητή, μια αυθόρμητη ερώτηση μπορούν να μας επαναφέρουν στο ουσιώδες: στο «γιατί» της διδασκαλίας. Σε μια τέτοια στιγμή αναστοχασμού, επανήλθα στις σκέψεις του Παπανούτσου, ενός παιδαγωγού που εξακολουθεί να φωτίζει το νόημα της εκπαιδευτικής πράξης.
Ο ίδιος θέτει εξαρχής ένα καίριο όριο: «Δάσκαλος δεν είναι αυτός που μαθαίνει στα παιδιά μας τα σχολικά γράμματα […] Αυτά τα μαθήματα είναι εξωτερικά. Μένουν στην επιφάνεια σαν τα ρούχα που φορούμε». Η διαπίστωση αυτή, όσο απλή κι αν φαίνεται, είναι βαθιά ανατρεπτική. Μας καλεί να αναρωτηθούμε αν η διδασκαλία μας αγγίζει πράγματι τον εσωτερικό κόσμο του μαθητή ή αν περιορίζεται σε μια επιφανειακή μεταβίβαση γνώσεων.
Και συνεχίζει με ακόμη μεγαλύτερη σαφήνεια: «Δεν εισχωρούν […] στην ψυχή μας, δεν μας πλάθουν […] εκτός αν εκείνοι που τα προσφέρουν […] τα χρησιμοποιούν ως μέσα για να πετύχουν το στόχο της διαμόρφωσης της προσωπικότητας». Εδώ εντοπίζεται, κατά τη γνώμη μου, ο πυρήνας της παιδαγωγικής ευθύνης: η γνώση δεν είναι αυτοσκοπός· είναι εργαλείο διαμόρφωσης ανθρώπων.
Ίσως όμως η πιο συγκλονιστική του σύλληψη να είναι ο ορισμός του δασκάλου ως εκείνου «που παραμένοντας ενήλικος μπορεί να γίνεται παιδί». Και διευκρινίζει: «Ο αληθινός δάσκαλος ενηλικιώνεται παραμένοντας παιδί στην ψυχή». Πρόκειται για μια απαίτηση σχεδόν υπεράνθρωπη. Ο δάσκαλος καλείται να «συνθλίψει μέσα του το χρόνο», να γερνά φυσιολογικά και ταυτόχρονα να διατηρεί μια εσωτερική νεότητα που του επιτρέπει να προσεγγίζει τον μαθητή όχι αφ’ υψηλού, αλλά εκ των έσω.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει να μπορεί: «να καταλαβαίνει, να χαίρεται, να διασκεδάζει μαζί του, να σκέπτεται τις σκέψεις του, να επιθυμεί τις επιθυμίες του, να πονάει τον πόνο του». Δεν πρόκειται απλώς για παιδαγωγική τεχνική, αλλά για στάση ζωής — για μια βαθιά υπαρξιακή συμμετοχή στον κόσμο του μαθητή.
Ακόμη πιο απαιτητικός είναι ο στόχος που θέτει για την επιτυχία του δασκάλου: «Πετυχημένος είναι ο δάσκαλος που έκανε […] τόσο ώριμο το μαθητή του ώστε εκείνος να μην τον χρειάζεται πια». Σε μια εποχή εξαρτήσεων, η θέση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ο δάσκαλος δεν επιδιώκει να διατηρήσει την επιρροή του, αλλά να την καταστήσει περιττή. Ο θρίαμβός του είναι η αυτονόμηση του μαθητή, η ικανότητά του να σκέφτεται, να κρίνει και να πράττει ελεύθερα.
Ωστόσο, τίποτε από τα παραπάνω δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την θεμελιώδη αρετή που ο ίδιος τοποθετεί στο τέλος — ίσως γιατί είναι η αρχή όλων: «Την αγάπη για το παιδί». Και την περιγράφει με έναν τρόπο σχεδόν ποιητικό: «Στο παιδί […] ως ένα νέο και τρυφερό βλαστάρι […] που κλείνει μέσα του τόσους θησαυρούς […] και περιμένει τη δική του στοργή και φροντίδα για να ανθοβολήσει». Η εικόνα αυτή αποκαλύπτει μια βαθιά πίστη στον άνθρωπο και στις δυνατότητές του — μια πίστη που ο δάσκαλος καλείται να υπηρετήσει.
Τέλος, ο Παπανούτσος αναδεικνύει τη δημιουργική διάσταση της διδασκαλίας: «Η διδασκαλία […] είναι προϊόν έμπνευσης και δημιουργικού οίστρου. Με μια λέξη: είναι δημιουργία». Και ο δάσκαλος; «Δημιουργός». Η τάξη, επομένως, δεν είναι χώρος αναπαραγωγής, αλλά χώρος γέννησης. Κάθε μάθημα μια νέα πράξη, κάθε συνάντηση μια νέα δυνατότητα.
Ως φιλόλογος και συγγραφέας, δεν μπορώ παρά να νιώθω ότι οι σκέψεις αυτές λειτουργούν και ως υπενθύμιση και ως πρόκληση. Υπενθύμιση του χρέους μας απέναντι στους μαθητές· πρόκληση να σταθούμε αντάξιοι ενός ρόλου που δεν εξαντλείται στη γνώση, αλλά αγγίζει την ίδια τη διαμόρφωση της ανθρώπινης ύπαρξης.
Ίσως, τελικά, το πιο δύσκολο — και το πιο ουσιαστικό — να είναι αυτό που συνοψίζει ο ίδιος: να γινόμαστε κάθε χρόνο ξανά παιδιά. Γιατί μόνο τότε μπορούμε να διδάξουμε πραγματικά.
*Φιλόλογος – Συγγραφέας
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου